Në ditëlindjen e tij, Mirush Kabashi nuk kujtohet si një i munguar, por si një prani që vazhdon të jetojë në zërin, në skenën dhe në kujtesën e një publiku që e deshi; një publiku që përjetoi me të çdo moment dhe iu drithërua shpirtit nga vibratot e thella, plot ndijim, kumt dhe shkulmim thirrjeje për zgjim.
Sepse zëri i tij nuk fliste vetëm, kushtronte. Nuk kumtonte thjesht, kumbonte.
Ai nuk kishte ardhur në skenë vetëm me misionin e aktorit, por edhe me atë të një predikuesi të fesë së shqiptarësisë; dhe këtë mision e mbarti me devocionin e një apostulli, duke e mbrojtur me përkushtimin e një martiri. Ajo që mëkonte me fjalë e kishte ndezur më parë në zemër, e kishte ndriçuar në mendim dhe e kishte lartësuar në një premtim të shenjtë: ta bënte artin një formë shërbimi ndaj njeriut, atdheut, kombit dhe lirisë.
Ai besonte se artisti nuk është vetëm ai që interpreton një tekst, por ai që i jep fjalës një mision. Se skena nuk është vetëm vendi ku mishërohet personazhi, por edhe vendi ku një shoqëri mund të shohë fytyrën e vet, plagët e veta, shpresat dhe ndërgjegjen e saj.
Sot, në ditëlindjen e Mirush Kabashit, ai nuk është këtu për ta dëgjuar duartrokitjen. Nuk do të ngjitet në skenë, nuk do të recitojë një varg, nuk do ta mbushë hapësirën me atë zë të veçantë që dinte t’i jepte peshë edhe fjalës më të thjeshtë.
Por arti ka një ligj më të madh se vdekja: jeta mund ta marrë artistin, por nuk mund ta marrë nga kujtesa e njerëzve.
Një jetë e tërë në shërbim të skenës
Mirush Kabashi lindi më 17 prill 1948 në Shkodër dhe u rrit në Durrës. Në vitin 1970 u diplomua për aktrim në Institutin e Lartë të Arteve në Tiranë dhe nisi një udhëtim artistik që do të zgjaste më shumë se gjysmë shekulli.
Teatri “Aleksandër Moisiu” i Durrësit, Televizioni Shqiptar, Teatri Kombëtar, kinemaja, skenat shqiptare dhe ato ndërkombëtare do të bëheshin stacione të një karriere në të cilën ai la rreth njëqind personazhe.
Por numri i roleve nuk e tregon madhështinë e një aktori.
Një aktor nuk matet me sa herë është shfaqur në skenë, por me sa herë ka arritur ta bëjë publikun të harrojë se përballë ka një aktor.
Dhe Mirush Kabashi e kishte këtë dhunti.
Ai nuk e interpretonte vetëm personazhin. Hynte brenda tij, e kërkonte në thellësitë e psikologjisë njerëzore dhe pastaj e sillte para nesh me një të vërtetë që shpesh ishte më e madhe se vetë teksti.
Kishte në lojën e tij humorin dhe tragjiken, ironinë dhe dhimbjen, revoltën dhe butësinë. Kishte, mbi të gjitha, njeriun.
Prandaj Mirush Kabashi nuk ishte vetëm aktor. Ai ishte një zë.
Një zë që recitonte poezinë dhe i kthente vargjet në përjetim. Një zë që mund të mbushte një sallë pa pasur nevojë për asnjë dekor tjetër. Një zë që dinte të qeshte, të qante, të zemërohej, të ironizonte, të pyeste dhe, mbi të gjitha, të shqetësonte ndërgjegjen.
Në këtë kuptim, ai ishte një nga ata artistë që e kuptuan se skena nuk është vetëm vendi ku shfaqet arti. Skena është vendi ku njeriu vihet përballë vetvetes.
Dhe askund tjetër kjo nuk u bë më e fuqishme se te Sokrati i tij.
Sokrati, gjyqi i përhershëm i ndërgjegjes
“Apologjia e vërtetë e Sokratit” nuk ishte thjesht një shfaqje që Mirush Kabashi interpretoi. Me kalimin e viteve, ajo u shndërrua në një lloj identiteti të tij artistik dhe moral.
Në vitin 1997, në një Shqipëri të tronditur nga kriza, pasiguritë dhe rrëzimi i shumë iluzioneve, Kabashi shkoi në Festivalin Eksperimental të Teatrit në Kajro dhe u vlerësua me “Sfinksin e Artë” si interpretuesi më i suksesshëm, mes aktorëve nga 46 vende të botës.
Ishte një prej atyre momenteve kur një aktor shqiptar nuk doli përpara botës vetëm për të treguar talentin e tij. Ai doli për të dëshmuar se një gjuhë e vogël mund të mbajë një të vërtetë të madhe.
Sokrati i Mirushit nuk ishte një figurë e largët e Greqisë së lashtë. Ishte Sokrati i kohës sonë.
Ishte njeriu që pyeste kur të tjerët bindeshin.
Ishte qytetari që nuk pranonte ta shiste ndërgjegjen për sigurinë.
Ishte artisti që e dinte se liria nuk fillon në shesh, por në mendjen e njeriut.
Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e atij interpretimi.
Kabashi nuk na sillte vetëm filozofin që mbrohej përpara gjykatës së Athinës. Ai na sillte gjyqin e përhershëm të ndërgjegjes njerëzore.
Sokrati i tij pyeste edhe Shqipërinë, pushtetin, politikën, qytetarin, intelektualin, artistin dhe, mbi të gjitha, na pyeste ne:
Çfarë vlere ka të shpëtosh jetën, nëse për ta shpëtuar atë ke humbur shpirtin?
Prandaj “Sokrati” i Mirush Kabashit nuk vdes bashkë me aktorin. Ai mbetet si një zë i ngritur mbi kohën. Një zë që do të vazhdojë të na akuzojë sa herë që drejtësinë e zëvendësojmë me interesin, të vërtetën me konformizmin dhe dinjitetin me frikën.
Artisti që nuk mbeti peng i kohës
Mirush Kabashi i përkiste një brezi artistësh që kaluan nëpër një nga periudhat më të vështira të historisë shqiptare: diktaturën, tranzicionin, rrëzimin e një sistemi dhe përpjekjen e gjatë për të gjetur një vend të ri për artin dhe njeriun.
Por ai nuk mbeti peng i kohës.
Ai e kaloi kohën përmes artit.
Edhe në periudha kur skena shqiptare ishte e rrethuar nga kufizimet ideologjike, ai ruajti atë që është më e vështirë për një artist: individualitetin e zërit dhe integritetin e shpirtit krijues.
Ai besonte te mishërimi i personazhit, te e vërteta e karakterit, te përgjegjësia e aktorit përpara tekstit dhe publikut.
Në vitet e tranzicionit, kur shumëçka u kthye në tregti, spektakël, protagonizëm të shpejtë dhe zhurmë, ai vazhdoi të besonte te profesioni, te puna, te skena dhe te publiku. Edhe kur iu desh të ishte prezantues, ai nuk e humbi atë që e karakterizonte: përçimin e dritës së artit në të gjitha ngjyrat e tij.
Ndoshta kjo është një nga arsyet pse Mirush Kabashi mbeti kaq i dashur për njerëzit.
Sepse përtej aktorit ishte njeriu.
Dhe publiku e dallon gjithmonë këtë ndryshim.
Mund të mashtrohet nga fama, nga reklama, nga zhurma, por përballë një artisti të vërtetë, herët a vonë, e kupton se kush është duke interpretuar dhe kush është duke jetuar atë që thotë.
Mirush Kabashi ishte prej atyre që nuk kishin nevojë ta shtirnin madhështinë.
Ajo ishte në punën e tij.
Zëri që i dha mall mërgimit
Ka edhe një Mirush tjetër që ndoshta nuk është përmendur sa duhet: Mirushi i poezisë, i fjalës së shqiptuar, i takimeve me shqiptarët jashtë atdheut.
Zëri i tij kishte një veçori të rrallë: ai nuk e lexonte poezinë, e jetonte.
Dhe kur fjala shqipe udhëtonte me të drejt diasporës, ajo merrte me vete diçka më shumë se artin. Merrte aromën e vendlindjes, kujtesën e fëmijërisë, rrugët e harruara, fytyrat e njerëzve të lënë pas.
Për shumë shqiptarë larg atdheut, një zë i tillë nuk ishte thjesht zë aktori.
Ishte një copë Shqipëri. Ishte një copë shtëpi. Ishte një kujtim.
Ishte edhe një mall që, për pak çaste, bëhej i prekshëm, i jetueshëm dhe frymëzues.
Prandaj mungesa e tij nuk është vetëm mungesa e një aktori. Është edhe mungesa e njërit prej atyre zërave që dinin ta shqiptonin Shqipërinë me emocion, ta sillnin atdheun nëpërmjet tingullit të fjalës dhe t’i jepnin mallit një fytyrë.
Trupi ikën, shpirti mbetet
Mirush Kabashi la pas rreth njëqind role në teatër e film dhe u konsiderua ndër interpretuesit më të rëndësishëm shqiptarë të poezisë. Ai ishte gjithashtu pedagog i mjeshtërisë së aktorit dhe kontribuoi në edukimin e brezave të rinj.
Por paradoksi i madh i aktorit është ky: ai jeton duke u bërë shumë njerëz, ndërsa në fund duhet të mbetet vetvetja.
Ai mund të ishte komik, tragjik, grotesk, i butë, i ashpër, i dëshpëruar apo i hareshëm. Mund të hynte në lëkurën e dhjetëra personazheve. Por pas të gjithave mbetej Mirushi: ai njeri me buzëqeshjen e tij, me zërin e tij, me energjinë e tij, me atë mënyrë të veçantë të të qenit mes njerëzve.
Me atë bindjen se trupi është i përkohshëm, ndërsa shpirti është ajo që mbetet.
Ai e kishte thënë vetë në një nga ato fjali që marrin një kuptim tjetër pas vdekjes:
“Trupin ç’e do, shpirti ka vlerë.”
Sot kjo fjali tingëllon si një testament.
Sepse trupi i aktorit u kthye në tokë, por shpirti i tij vazhdon të udhëtojë nëpër skenat ku ka luajtur, në filmat ku ka lënë gjurmë, në poezitë që ka recituar dhe në kujtesën e atyre që e kanë parë.
Mirush Kabashi u nda nga jeta më 5 dhjetor 2023, në moshën 75-vjeçare. Shqipëria humbi një prej figurave të saj më të rëndësishme të skenës. Në vitin 2014 ai ishte nderuar me titullin “Nderi i Kombit”, pas vlerësimeve si “Artist i Merituar” dhe “Mjeshtër i Madh i Punës”.
Por sot, në ditëlindjen e tij, ndoshta nuk duhet të themi vetëm: na mungon, Mirush.
Duhet të themi se na mbeti ajo që ti i blatove misionit të artistit.
Na mbeti ajo që bëre me skenën: një vend ku shqiptari mund të shihte veten, ku fjala shqipe mund të tingëllonte me dinjitet dhe ku arti mund të ngrihej mbi argëtimin për t’u bërë ndërgjegje.
Na mbeti ajo që u dhe personazheve: trupin e zërit, lëvizjen e shpirtit, frymën e njeriut.
Na mbeti ajo që i dhe artit: dinjitetin e së vërtetës.
Dhe na mbeti, mbi të gjitha, Sokrati yt.
Ai njeri që na mësoi se mund të humbasësh gjithçka dhe përsëri të mos humbasësh veten; se mund të të gjykojnë të tjerët, por gjykimi më i rëndë është ai që njeriu i bën vetes; se mund të heshtësh përballë botës, por jo përballë ndërgjegjes.
Kjo është arsyeja pse Mirush Kabashi nuk është një mungesë.
Ai është një prani.
Një prani që jeton në fjalën e shqiptuar, në vargun e recituar, në personazhet që morën frymë prej tij, në skenën që ai e bëri më të madhe se vetvetja.
Ai nuk është më aty ku duartrokitjet ngrihen drejt skenës.
Ai është në atë që mbetet pasi duartrokitjet pushojnë.
Në kujtesë.
Në fjalë.
Në ndërgjegje.
Dhe ndoshta kjo është forma më e lartë e pavdekësisë së një artisti: kur zëri i tij pushon së qenë vetëm zë dhe bëhet mendim; kur trupi i tij largohet, por shpirti shndërrohet në altar të kujtesës.
Mirush Kabashi ishte i tillë.
Një zë që u bë mendim. Një aktor që u bë dëshmi. Një shpirt që nuk u largua nga skena, por u shndërrua në pjesë të saj.