Njerëzimi duhet ta zhvillojë inteligjencën artificiale duke ruajtur aftësinë për ta kontrolluar

Inteligjenca artificiale po e vendos njerëzimin përballë një pyetjeje që deri pak vite më parë dukej se i përkiste vetëm kinemasë: a mund të ndërtojmë një teknologji aq të fuqishme, sa një ditë të mos jemi më në gjendje ta kontrollojmë?

Përgjigjja e ndershme është se ky rrezik nuk mund të përjashtohet, por as mund të shpallet si një fat i paracaktuar. Nuk ka një parashikim të pranuar nga të gjithë studiuesit për katastrofën, kohën kur mund të ndodhë apo probabilitetin e saj. Ka, megjithatë, arsye serioze për të kërkuar që zhvillimi i kësaj teknologjie të shoqërohet me kontroll dhe përgjegjësi.

Raportimet e mediave të mëdha botërore tregojnë se debati tashmë ka kaluar përtej laboratorëve. Në të janë përfshirë qeveritë, institucionet ndërkombëtare, kompanitë financiare dhe vetë drejtuesit e industrisë së inteligjencës artificiale.

Reuters raportoi më 7 shtator paralajmërimin e Komisionerit të Lartë të OKB-së për të Drejtat e Njeriut, Volker Türk, për një rrezik të mundshëm ndaj ekzistencës së njerëzimit nga AI e avancuar. Ai kërkoi garanci të forta sigurie dhe ngriti shqetësimin për përqendrimin e pushtetit teknologjik në duart e një numri të vogël drejtuesish kompanish.

Financial Times, në raportimin e 29 shtatorit, trajtoi paralajmërimet e Anthropic për rreziqet e sistemeve të avancuara, përfshirë sjellje manipuluese dhe të paparashikueshme. Fakti që shqetësime të tilla shprehen nga vetë industria meriton vëmendje. Por deklaratat e kompanive duhen shqyrtuar edhe në dritën e interesave të tyre ekonomike.

Pikërisht këtë dilemë ngre edhe The Guardian: a po paralajmërojnë kompanitë me përgjegjësi për një rrezik real, apo alarmi për një teknologji që mund të ndryshojë fatin e njerëzimit ndihmon njëkohësisht në zmadhimin e fuqisë dhe rëndësisë së tyre? Një analizë e gazetës vëren se debati për katastrofën e ardhshme mund të lërë në hije dëmet e sotme, përfshirë mbikëqyrjen dhe abuzimin.

Këto dy shqetësime mund të qëndrojnë njëkohësisht: teknologjia mund të jetë e rrezikshme dhe kompanitë mund ta përdorin debatin mbi rrezikun për interesat e tyre.

Për këtë arsye, shoqëria nuk duhet të zgjedhë mes besimit të verbër dhe frikës së pakufishme. Duhet të kërkojë prova, testime të pavarura dhe kufij të qartë për përdorimin.

Rreziku më i afërt vjen nga mënyra se si njerëzit e përdorin inteligjencën artificiale. Një teknologji që automatizon punën mund të automatizojë edhe mashtrimin. Një sistem që ndihmon mbrojtjen e rrjeteve mund të përdoret për t’i sulmuar ato. Reuters ka raportuar shqetësimet e sektorit financiar për sulme kibernetike gjithnjë e më autonome, të cilat mund të tejkalojnë kapacitetin e mbrojtjeve tradicionale.

Këtu nuk nevojitet një makinë me urrejtje ndaj njerëzimit. Mjafton një aktor keqdashës që përdor një mjet të fuqishëm, ose një institucion që e vendos atë në punë pa e kuptuar mjaftueshëm.

Një rrezik tjetër është autoriteti që i japim përgjigjes së prodhuar nga makina. Sistemet e sotme mund të shkruajnë me siguri të madhe edhe kur informacioni është i pasaktë. Nëse përdoruesi e ngatërron rrjedhshmërinë e përgjigjes me vërtetësinë e saj, gabimi teknologjik bëhet vendim njerëzor.

Në një koment të 1 tetorit, autorët në The Guardian theksojnë pikërisht rrezikun e mbështetjes së tepruar te sisteme të pasakta në fusha me pasoja të rënda, veçanërisht në përdorimin ushtarak. Argumenti i tyre e zhvendos vëmendjen nga një superinteligjencë hipotetike te përgjegjësia për teknologjinë që po përdoret sot.

Sa më të mëdha pasojat e një vendimi, aq më pak duhet të mjaftojë një përgjigje automatike për ta justifikuar atë.

Kjo ka rëndësi edhe për Shqipërinë. Në administratë, një përgjigje e gabuar mund të prekë të drejtat e qytetarit. Në media, një pretendim i pasaktë mund të dëmtojë reputacionin e një personi. Në shëndetësi, besimi pa verifikim mund të ketë pasoja shumë më të rënda. Përgjegjësia duhet të mbetet e identifikueshme: kush e përdori sistemin, kush e kontrolloi rezultatin dhe kush mori vendimin?

Më tej qëndron rreziku i sistemeve të ardhshme me më shumë autonomi. Pyetja është çfarë ndodh kur një sistem mund të planifikojë, të përdorë mjete dhe të ndërmarrë veprime pa miratimin e njeriut në çdo hap. Nëse aftësitë rriten më shpejt se mekanizmat e kontrollit, një gabim mund të ketë shtrirje shumë më të madhe.

Megjithatë, sjelljet problematike në testime nuk duhen paraqitur automatikisht si prova se makinat kanë vetëdije, dëshira apo plane njerëzore. Rreziku duhet matur nga aftësitë dhe pasojat e veprimeve të tyre. Për sigurinë, rëndësi ka nëse sistemi mund të shkaktojë dëm dhe nëse njerëzit mund ta ndalojnë.

Debati ka edhe një dimension pushteti. Kush kontrollon sistemet, të dhënat dhe infrastrukturën, fiton ndikim mbi mënyrën se si shoqëria informohet dhe punon. Prandaj kontrolli i inteligjencës artificiale nuk mund të mbetet vetëm një çështje teknike mes kompanive dhe inxhinierëve.

E ardhmja do të varet edhe nga vendimet që marrim sot: sa autoritet u japim sistemeve, çfarë kufijsh vendosim dhe kujt i kërkojmë llogari kur ato dështojnë. Njerëzimi duhet ta zhvillojë inteligjencën artificiale duke ruajtur aftësinë për ta kontrolluar.