Pashko Gjeçi, njeriu që do të hynte në testamentin e kulturës shqiptare me madhështinë e veprës

Nga Albert Vataj
Sot, 108 vite më parë, në qytetin e Shkodrës u lind Pashko Gjeçi, njeriu që do të hynte në testamentin e kulturës shqiptare jo me zhurmën e famës, por me madhështinë e një vepre që flet edhe atëherë kur autori hesht. Ai ishte shqipërues, dijetar, mjeshtër i fjalës dhe, mbi të gjitha, një prej atyre njerëzve të rrallë që ia kushtojnë jetën një misioni aq të madh, saqë vetvetja bëhet e vogël përballë tij.

Puna e tij pasionante, këmbëngulëse dhe vetësakrifikuese tejkaloi çdo cak të zakonshëm të suksesit. Ajo mbeti dëshmi se përkushtimi, kur shndërrohet në fat njerëzor, mund ta mposhtë edhe pamundësinë. Pashko Gjeçi nuk kërkoi të pushtonte kohën; ai punoi për t’i mbijetuar asaj. Dhe koha, që zakonisht i tret emrat, e ruajti.

Ai erdhi në jetë pa bujë dhe iku prej saj po në heshtje. Por pas vetes la diçka që nuk mund të heshtë: një vepër të ngjizur në vuajtje, dije, durim dhe dashuri për gjuhën shqipe; një urë të jashtëzakonshme përmes së cilës letërsia botërore kaloi në shpirtin shqiptar.

Në rrugët e Tiranës, qytetit që nuk ishte djepi i tij, por që u bë vendi i gjatë i sprovave, ai shfaqej si një figurë e vogël mes vërshimit të njerëzve. Një burrë shtatpakët, i kërrusur nga vitet, mundimet dhe pesha e një jete që nuk ia kurseu asgjë. E megjithatë, pas atij trupi të brishtë fshihej një botë e jashtëzakonshme.

Ecën me vështrimin përdhé, sikur të mos donte t’i shqetësonte as rrugët me praninë e tij. Hynte në auditorë, dilte nga kthinat e heshtjes dhe kthehej sërish në atë univers të tijin të ngushtë, ku libri ishte dritare, fjala ishte frymë dhe përkthimi ishte një formë e lartë e shërbimit ndaj njeriut.

Në një dhomë të vogël, për dekada me radhë, ai ndërtoi një hapësirë më të madhe se çdo pallat: hapësirën e letërsisë.

Aty, mes librave, fjalorëve, dorëshkrimeve dhe heshtjes, ai udhëtoi më larg se shumë udhëtarë. Pa lëvizur nga vendi, kapërceu shekuj, gjuhë, kultura dhe qytetërime. Takoi Danten, Gëten, Homerin e të tjerë gjigantë të mendimit botëror dhe i solli pranë nesh, duke i bërë të flisnin shqip.

Kjo është madhështia e Pashko Gjeçit: ai nuk përktheu thjesht fjalë. Ai përktheu qytetërime.

Ai jetoi modestisht, pa privilegje, megjithëse ishte ndër ata që më së shumti i meritonin. Jetoi larg bujës, larg ceremonialit të lavdisë, larg atij mekanizmi ku shpesh talenti matet me duartrokitje dhe emri me çmime. Por ndërsa të tjerët kërkonin vendin e tyre në hierarkitë e kohës, ai ndërtonte, fjalë pas fjale, një vend në përjetësi.

Dhe kjo është një nga paradokset më të bukura të jetës së tij: njeriu që nuk bëri asgjë për të qenë i famshëm, u bë i pavdekshëm përmes asaj që bëri.

Pashko Gjeçi punoi ditë e net pa mbarim për t’u dhënë jetë në shqip disa prej monumenteve më të mëdha të letërsisë botërore. Ai e dinte se përkthyesi i madh nuk është ai që duket në tekst, por ai që arrin të zhduket pas tij. Ai duhet t’i japë autorit tjetër gjuhën e vet, pa ia marrë zërin.

Dhe Gjeçi ia doli.

Kur lexojmë Danten në shqip, dëgjojmë njëkohësisht dy zëra: zërin e poetit italian të Mesjetës dhe zërin e mjeshtrit shqiptar që e solli atë në brigjet e gjuhës sonë.

Kështu, “Komedia hyjnore” nuk ishte thjesht një përkthim. Ishte një ngjarje kulturore. Ishte një akt qytetërues. Ishte një provë se shqipja mund të ngjitej deri atje ku kishin mbërritur gjuhët më të mëdha të Evropës.

Dhe pas Dantes erdhi Gëte. “Fausti” u bë një tjetër dëshmi e fuqisë së kësaj gjuhe për të mbajtur mbi vete peshën e kryeveprave.
Por pas kësaj vepre madhështore qëndronte një njeri që jetonte thjesht, pothuajse i padukshëm, në një botë ku heshtja ishte më e madhe se fama.
Ai ishte i rrethuar nga një heshtje e dyfishtë: heshtja e jetës së tij dhe heshtja që koha politike impononte mbi shumë prej vlerave të vërteta të kulturës shqiptare.
Për vite të tëra, zëri i tij si përkthyes u ndërpre. “Komedia hyjnore” dhe “Fausti” mbetën të heshtura për dekada, derisa koha dhe rrethanat e lejuan rikthimin e tyre. Por heshtja e botimit nuk mund ta ndalonte veprën. Sepse një vepër e madhe, edhe kur mbyllet në sirtar, vazhdon të jetojë në fatin e gjuhës që e ka krijuar.

Pas vitit 1990, kur shumë prej atyre që e njihnin e panë të plakur e të lodhur, ai jetonte në një shtëpi bodrum në zonën e Shallvareve. Trupi kishte nisur të dorëzohej, por vepra kishte marrë tashmë rrugën e saj.

Ai kishte përfunduar ciklin e punës, ndërsa Shqipëria ende nuk kishte mbaruar së kuptuari madhështinë e tij.

Ndoshta ky është një nga paradokset më të dhimbshme të kulturës sonë: shpesh i njohim më mirë monumentet e vdekura sesa njerëzit e gjallë që i ngritën ato.
Pashko Gjeçi nuk pati nevojë të bëhej i madh. Ishte vepra e tij që e bëri të madh.

Dikur, për një shkrim kritik të tijin mbi At Gjergj Fishtën, thuhet se Fishta, duke e parë atë njeri të vogël në shtat, kishte thënë me habinë e tij karakteristike:
“Ajo grimca atje paska shkruar gjithë këtë artikull!”
Në këtë fjali ka diçka profetike. Sepse madhështia njerëzore nuk matet me shtatin, me pamjen, me pasurinë apo me vendin që zë njeriu në një dhomë. Ka njerëz që janë të vegjël në hapësirë dhe të pakufishëm në përmasë.
Pashko Gjeçi ishte njëri prej tyre.
Njëherë, dikush e pyeti: “Po sikur të ringjallej Dante, mjeshtër?”
Pashko Gjeçi buzëqeshi. Dhe në atë buzëqeshje kishte më shumë urtësi se në shumë libra. Ai u përgjigj:
“Ndodh, ndoshta, do të bisedonim për ato gjëra të cilat unë nuk mundja t’i bëja dot më mirë.”
Kjo përgjigje është ndoshta portreti më i përsosur i tij.
Një mjeshtër i vërtetë nuk e shpall veten mjeshtër. Ai e lë veprën të flasë.

Dhe vepra e Gjeçit flet, flet për durimin, flet për përulësinë, flet për fuqinë e një gjuhe, flet për njeriun që mund të jetojë në një dhomë të vogël dhe të mbajë brenda vetes një univers, flet për atë lloj dashurie ndaj kulturës që nuk kërkon shpërblim, sepse vetë shërbimi ndaj dijes është shpërblimi.

Përkthimi i “Odisesë” së Homerit, “Komedia hyjnore” e Dantes, “Fausti” i Gëtes dhe gjithë ajo trashëgimi që kaloi nëpër duart e tij nuk janë thjesht libra në gjuhën shqipe. Janë dëshmi se shqipja mund të dialogojë me majat e qytetërimit.

Kush jemi ne si gjuhë?
Kjo pyetje, që duket gjuhësore, në të vërtetë është një pyetje ekzistenciale.
Dhe një pjesë e përgjigjes gjendet te Pashko Gjeçi.
Ai e provoi se një gjuhë bëhet e madhe jo vetëm kur flitet nga shumë njerëz, por kur arrin të shprehë thellësitë e shpirtit njerëzor.
Ai i dha shqipes një autoritet të ri: autoritetin e aftësisë për të përkthyer të papërkthyeshmen, për të mbajtur peshën e Dantes, frymën e Homerit, filozofinë e Gëtes dhe të gjithë atë univers që ishte krijuar shumë larg nesh në kohë, hapësirë dhe gjuhë.

Prandaj Pashko Gjeçi nuk është vetëm përkthyes.
Ai është një ndër arkitektët e vetëdijes kulturore shqiptare.
Ai lëvizi në një kohë që shpesh nuk ishte e tija, por nuk e lejoi kohën t’i merrte atë që kishte më të shtrenjtë: dinjitetin e punës.
Nuk u përkul përpara karrierës. Nuk u ushqye me bujën e lavdërimeve. Nuk e ndërtoi jetën mbi privilegjin.
Ai punoi.
Dhe puna e tij u bë monument.
Kur njeriu i tillë vdes, nuk mund të thuhet se është shuar. Sepse disa njerëz nuk jetojnë vetëm në trupin e tyre. Ata shpërndahen në atë që kanë krijuar. Jetojnë në librat që hapim, në vargjet që lexojmë, në fjalët që tashmë na duken sikur kanë qenë gjithmonë pjesë e gjuhës sonë.

Kështu jeton Pashko Gjeçi.
Në çdo faqe të Dantes që shqiptohet shqip.
Në çdo varg të Homerit që merr frymë në gjuhën tonë.
Në çdo lexues që, përmes punës së tij, kapërcen kufirin e Shqipërisë dhe hyn në qytetërimin e madh të botës.
Shkodrani i urtë i shqipërimit nuk e kërkoi përjetësinë. Ai thjesht punoi në drejtim të saj.

Dhe përjetësia, ndoshta, është pikërisht kjo: të mos mbetesh në kujtesë sepse ke kërkuar të të kujtojnë, por sepse ke bërë diçka që njerëzit nuk mund ta harrojnë.
Pashko Gjeçi ishte një dritë e vogël në një dhomë të ngushtë.
Por ajo dritë nuk ndriçoi vetëm dhomën.
Ajo ndriçoi shqipen.
Dhe sot, 108 vjet pas lindjes së tij, kur kujtojmë njeriun e vogël në shtat dhe të jashtëzakonshëm në përmasë shpirtërore, kuptojmë se ka njerëz që nuk ecin nëpër histori me zhurmë. Ata kalojnë nëpër të si një frymë.
Dhe vetëm shumë vonë kuptojmë se ajo frymë ka qenë fryma e një epoke.
Pashko Gjeçi ishte i tillë, ishte gjithkund dhe askush nuk mundi ta shihte sa duhej, ishte i heshtur, por vepra e tij nuk hesht, ishte i varfër në sende, por i pasur në botë, ishte i përulur në jetë, por madhështor në trashëgimi.
Dhe tani, nga ajo lartësi ku koha nuk i përket më askujt, ai na zgjat dorën e tij të lodhur dhe na tregon një udhë.
Udhën e shqipes, udhën e dijes, udhën e përkushtimit, udhën e dritës, sepse disa njerëz nuk lindin vetëm për të jetuar.
Lindin për t’i treguar një kombi se deri ku mund të mbërrijë gjuha e tij.
Pashko Gjeçi ishte një prej tyre.