Nga Preç Zogaj
Në këtë opinion, Preç Zogaj nis me një kujtim nga libri i tij “Fillimet”, ku evokon figurën e Gramos Pashkos në vitin 1991, në periudhën e nisjes së tranzicionit shqiptar drejt ekonomisë së tregut. Ai e përshkruan Pashkon si një entuziast të hapjes ekonomike dhe të bizneseve private, i cili shihte me admirim çdo nismë të re sipërmarrëse, duke i konsideruar si shenja konkrete të lindjes së lirisë ekonomike në Shqipëri.
Autori thekson se shumë nga parashikimet e Pashkos për fuqinë transformuese të liberalizmit ekonomik dhe politik janë realizuar në kohë, duke sjellë zhvillim, rritje të sipërmarrjes private dhe përmirësim të ndjeshëm të standardit të jetesës krahasuar me fillimet e viteve ’90. Megjithatë, ai pranon se Shqipëria mbetet ende prapa potencialit të saj dhe mundësive reale të zhvillimit.
Zogaj vëren se, ndonëse ekonomia e tregut dhe liria kanë sjellë progres, ideja e një shoqërie ku “udhëheqësit e mëdhenj” zëvendësohen nga liderë normalë, kompetentë dhe modestë, nuk është plotësisht realizuar. Sipas tij, në realitetin shqiptar vazhdojnë të mbizotërojnë prirje autoritare dhe personaliste në qeverisje, ku shpesh individi dominon mbi institucionin.
Në analizën e tij, ai përshkruan një model shteti të shartuar mes demokracisë dhe praktikave jo-demokratike, ku bashkëjetojnë ligji dhe arbitrariteti, qeverisja demokratike dhe ajo klienteliste apo populiste. Kjo, sipas tij, ka krijuar një “shtet të madh elektoralist”, i cili shpesh fryhet sidomos gjatë periudhave zgjedhore dhe rëndon mbi ekonominë dhe konkurrencën e lirë.
Ai thekson se numri i lartë i punonjësve publikë dhe zgjerimi i administratës, pavarësisht digjitalizimit, janë tregues i këtij shteti të madh që konsumon më shumë sesa prodhon. Për Zogajn, kjo gjendje pengon zhvillimin e plotë të lirisë ekonomike, duke krijuar pengesa si monopole, korrupsion dhe varësi nga shteti.
Në përfundim, autori argumenton se shartimi i vlerave liberale me praktika etatiste dhe autokratike nuk krijon ekuilibër, por forcon anën negative të sistemit. Për këtë arsye, ai thekson nevojën për të ruajtur dhe forcuar parimet liberale si mënyrë për të evidentuar dhe luftuar deformimet në funksionimin e shtetit dhe shoqërisë