Nga Albert Vataj
Në fillim të marsit të vitit 1965, gjendja shëndetësore e Nolit 83-vjeçar u rëndua ndjeshëm. Trupi i tij, i lodhur nga një jetë e tërë përpjekjesh, mundimesh dhe sakrificash, nisi të dorëzohej përballë dhembjeve që tashmë bëheshin gjithnjë e më të padurueshme. Për herë të parë, pas një kalvari të gjatë vuajtjesh të mbajtura me një stoicizëm të rrallë, ai pranoi të merrte qetësues. Ishte një pranim që nuk vinte nga dobësia e shpirtit, por nga kufiri i fundit i fuqive njerëzore.
Pranë tij qëndronin vazhdimisht njerëzit më të afërt, Meri Xhons, e përkushtuar me një përkujdesje të heshtur dhe të palodhur; një infermiere që kujdesej për nevojat e përditshme; dhe miku i tij i besuar, Rako Theodhori, që i qëndronte pranë si dëshmitar i orëve të fundit të një jete të madhe. Ndonëse i rraskapitur nga dhembjet, Noli përpiqej të mos i nënshtrohej plotësisht dobësisë së trupit. Ai shkëmbente ndonjë fjalë të rrallë, lexonte sa mundej dhe herë pas here përpiqej të shkruante. Duket sikur edhe në prag të fundit, mendja e tij nuk mund të ndahej nga libri, nga fjala e shkruar, nga ajo përpjekje e përhershme për të dialoguar me mendimin dhe me përjetësinë.
Mes dorëshkrimeve të këtyre ditëve, mbi komodinën pranë shtratit të tij, u gjet edhe një tekst i shkruar me dorën e vet, një lutje. Ishte një lutje që mbartte brenda saj gjithë solemnitetin e përfytyrimit biblik të gjykimit të fundit:
“Kur ju, o mbret i gjithë qiejve, do të vini në tokë, me fuqi e lavdi, e tërë bota do të dridhet nga frika, lumenj zjarri do të rrjedhin përpara gjykatores së tmerrshme, librat atëherë do të hapen dhe mëkatet e fshehura do të zbulohen. Oh, shpëtomë nga zjarri i përjetshëm dhe i pashuar dhe vendosmë në të Djathtën tënde në Parajsë, o gjykatës i drejtë dhe i mëshirshëm!”
Ç’ishte kjo lutje në ditët e fundit të jetës së tij? Ishte vallë një thirrje për t’i lehtësuar vuajtjet e trupit që po shuhej, apo një kërkesë për falje përpara misterit të madh të gjykimit? Apo ndoshta ishte vetëm një mënyrë tjetër e Nolit për të folur me përjetësinë, siç kishte bërë gjithmonë, me gjuhën e liturgjisë, të poezisë dhe të mendimit. Edhe në këtë çast të fundit, ai dukej sikur kërkonte jo vetëm mëshirë, por edhe atë privilegj të përhershëm që e kishte ndjekur gjatë gjithë jetës, privilegjin për të dialoguar me të shenjtën, me hyjnoren, me amshimin.
Më 8 mars, gjendja e tij mori një kthesë të papritur. Një goditje cerebrale e goditi rëndë dhe ai humbi të folurit. Për një ditë të tërë dukej sikur gjithçka po mbyllej në heshtje. Por pas 24 orësh ndodhi diçka që të pranishmit e përjetuan si një mrekulli të vogël, Noli filloi, sado me vështirësi, të komunikonte sërish. Ishte një rikthim i përkohshëm i dritës, një çast i fundit i jetës që sikur donte të fitonte edhe pak kohë përpara se të dorëzohej. Megjithatë, të gjithë e ndjenin se kjo ishte vetëm loja e fundit e jetës me vdekjen. Shpresa ishte shuar tashmë.
Dita e 13 marsit gdhiu e kthjellët, me një diell të butë pranveror. Në atë dritë të qetë marsi, që sillte aromën e ringjalljes së natyrës, Noli ndjeu një dëshirë të papërmbajtshme për të dalë jashtë. Me këmbëngulje kërkoi ta nxirrnin në kopsht. Meri Xhons, e lëkundur mes frikës dhe dashurisë për dëshirën e tij të fundit, nuk arriti t’i rezistonte. Edhe pse mjeku nuk e kishte këshilluar, ajo mendoi se rrezet e diellit dhe ajri i pranverës do ta qetësonin.
E zhvendosën në kopsht. Atje ai qëndroi i shtrirë, me një libër në dorë, nën rrezet e vakëta të diellit dhe në puhizën e lehtë të pranverës së hershme. Ishte një pamje që mbante brenda një qetësi të thellë: një plak i madh i kulturës shqiptare, një mendje e jashtëzakonshme, një shpirt që kishte bartur mbi vete dramën dhe shpresat e një kombi, tani i qetë nën dritën e natyrës.
Të tjerët e vështronin nga dritaret e shtëpisë, në heshtje.
Ishte ora 11 kur ndodhi. Noli hapi gojën dy a tri herë sikur donte të thoshte diçka, ndoshta një fjalë të fundit që nuk arriti të marrë formë. Duart iu varën ngadalë dhe libri i ra nga dora mbi tokë. Në frymën e mbrame, sytë i kishte të përqendruar te lulet dhe gjethet e sapoçelura të pranverës.
Dhe ashtu, mes dritës së diellit dhe gjelbërimit të jetës që sapo zgjohej, Fan Noli u shua.
Një jetë që kishte qenë betejë, mendim, poezi, liturgji dhe histori, u mbyll në një çast të qetë, ndërsa pranvera hapte petalet e saj për botën. Në atë heshtje të fundit, dukej sikur ai kishte kaluar nga libri i jetës në librin e përjetësisë.