Nga Albert Vataj
Ai, Ndoc Shaba është i flakur diku tej në një fshat të Shkodrës. Në harrim, ose me një interesim periferik dhe spontan, ai nuk ka ndaluar të predikojë atë që beson, të bëjë atë për të cilën ai ka sakrifikuar 30 vite jetë, kohë dhe para, mund dhe sakrifica.
Ka njerëz që historinë e lexojnë, ka të tjerë që e shkruajnë, por ka edhe nga ata, e mbase më të rrallët, që historinë e shpëtojnë nga kthetrat e pamëshirshme të harresës dhe kohës. I tillë është ish-mësuesi shkodran Ndoc Shaba, një emër që në mjedisin kulturor të Shkodrës dhe më gjerë rezonon si një institucion i vërtetë, i gjallë dhe lëvizës i kujtesës sonë kombëtare.
Prej më shumë se tri dekadash, me një përkushtim që të kujton punën e palodhur të bletës që mbledh nektarin lule më lule, profesor Ndoci ka grumbulluar, ruajtur dhe mbrojtur me thonj dëshmitë materiale të identitetit shqiptar. Ky pasion donkishotesk, i nisur në kohë të vështira dhe i mbajtur gjallë me sakrifica të jashtëzakonshme, është rikthyer së fundmi në qendër të vëmendjes, falë një dëshmie sa emocionale të drejtuesi “Eko Mendje”, Mirsad Basha.
Pas një vizite të ngrohtë dhe mbresëlënëse në shtëpinë-muze të koleksionistit, Mirsad Basha ka ndarë me publikun një galeri fotosh që flet më shumë se një mijë fjalë, duke e cilësuar Ndoc Shabën si një “pasuni të vërtetë kombëtare”.
“Një vizitë që më la mbresa të veçanta, duke pasur fatin me njohë nga afër koleksionistin Ndoc Shaba, një person me vlera të mëdha njerëzore dhe atatdhedashurie… Mundem me thanë pa asnjë hezitim se njerëz si Ndoci janë pasuri e vërtetë kombëtare, për punën e madhe që bëjnë me aq përkushtim për historinë tonë,” shprehet Basha në dëshminë e tij të shkruar në një gegnishte të ngrohtë qytetare.
Sipas vlerësimeve të Bashës dhe ekspertëve që kanë pasur fatin të shfletojnë këtë arkiv të jashtëzakonshëm, lënda e grumbulluar nga Ndoc Shaba nuk është thjesht një grumbullrekuizitash të vjetra. Aty gjenden bashkë objekte të rralla arkeologjike, thesare etnografike të trashëgimisë së Veriut dhe qytetarisë mondane shkodrane, dokumente historike e dorëshkrime të ndaluara, si dhe një fond i pasur fotografik. Ky volum dhe kjo vlerë do të mjaftonin pa asnjë diskutim për të ngritur plot katër muze të ndryshëm.
Për të kuptuar peshën e këtij thesari, duhet kujtuar se Ndoc Shaba e nisi këtë rrugëtim jo si një hobi komod, por si një mision mbijetese. Gjatë viteve të regjimit komunist, të koleksionoje objekte të kulturës borgjeze, libra të autorëve të ndaluar apo relikte të klerit katolik shkodran ishte një akt heroi që të çonte drejt prangave. Ndoci i grumbulloi ato në fshehtësi, duke shpëtuar nga zjarri dhe asgjësimi i sigurt copëza të historisë së familjeve të mëdha të përmbysura nga diktatura.
Ai i ktheu ato në pjesë të qenies së tij, duke edukuar paralelisht breza të tërë nxënësish me të njëjtën dashuri të pastër për atdheun dhe gjuhën.
Sot, në një kohë kur Shqipëria po përjeton një bum të jashtëzakonshëm turistik dhe interesimi i të huajve për të njohur historinë, kulturën, rrënjët dhe artefaktet tona autentike është në rritje galopante, thesari i Ndoc Shabës mbetet ende i mbytur në mosinteresim institucional. Ai ka mbledhur nektarin, por i mungon kosherja ku ky nektar të kthehet në mjaltë që mund ta shijojë i madh e i vogël, vendas e i huaj.
Ky koleksion pret vëmendjen e merituar të institucioneve shtetërore, të Ministrisë së Kulturës dhe Bashkisë Shkodër. Këto artefakte nuk duhet të mbeten të magazinuara në hapësira private; ato meritojnë një hapësirë dinjitoze muzeale, një shtëpi publike ku dëshmohet shpirti i kombit.
Përveç objekteve të rralla dhe dorëshkrimeve, ekziston edhe një tjetër fije e artë dhe jetike që e lidh Ndoc Shabën me dëshmimin e faktuar të së shkuarës: fotografia. Arkiva e tij fotografike nuk është thjesht një grumbullim pasiv imazhesh, por një kronikë vizuale e gjallë, e realizuar me syrin e mprehtë të vëzhguesit dhe ndjeshmërinë e lartë të artistit.
Përgjatë dekadave, Profesor Ndoci ka fiksuar përmes objektivit të tij një sasi të konsiderueshme fotosh në kohë dhe kontekste të ndryshme. Aty parakalojnë portrete njerëzish që mbajnë në dritën e syve peshën e kohës, ngjarje komunitare e familjare që sot kanë vlerë dokumentare, si dhe detaje të hollësishme të veshjeve dhe traditave unike të Veriut. Çdo shkrepje e tij ka qenë një akt mbrojtjeje ndaj harresës, një përpjekje për të ngrirë në kohë atë që moderniteti po e tjetërsonte me shpejtësi.
Ky pasion i pandalur dhe ky vëllim i pasur imazhesh guxojnë ta rendisin vlerën e arkivës së tij fotografike në vazhdimësinë e natyrshme të traditës së dinastive të mëdha shkodrane të fotos, si Marubbi, Jakova, Pici apo Rraboshta. Ndërsa ata fiksuan fillimet dhe kulmet e historisë vizuale shqiptare, Ndoc Shaba ka meritën e jashtëzakonshme se, me aparatin e tij, dokumentoi kapërcyellin e epokave, duke siguruar që asnjë fragment i rëndësishëm i identitetit shkodran të mos mbetej pa u dëshmuar. Ai nuk ndoqi thjesht një zanat; ai vazhdoi misionin e shenjtë të Shkodrës për ta shkruar historinë përmes dritës.