Nga Albert Vataj
Eva Alikaj është më shumë se një portret i spikatur i skenës dhe ekranit shqiptar, ajo është një prani që e ka zgjeruar vetë përkufizimin e interpretimit, duke e bërë atë një akt të ndërgjegjes estetike dhe një dëshmi të brendshme të së vërtetës njerëzore. Ajo nuk i përket thjesht historisë së teatrit dhe filmit, por një mitologjie të gjallë artistike, ku figura e saj mbetet e përhershme, si një formë e dritës që nuk shteron.
Nuk është vetëm aktore. Është shenjë. Është një emblemë e një brezi që në vitet ’80 solli një frymë të re, natyralitetin si etikë loje, inteligjencën si bukuri dhe ndjeshmërinë si instrument shprehës. Ajo erdhi si një premtim i mbajtur përpara se të shpallej i tillë, dhe qëndroi si një dëshmi se arti nuk lind nga rastësia, por nga një përkushtim i heshtur dhe një intuitë e lindur për të qenë.
E lindur në Tiranë, më 25 prill 1961, Eva Alikaj dëshmoi që në hapat e parë se nuk do të ishte një prani kalimtare. Ende pa u diplomuar, në moshën 21-vjeçare, ajo e tronditi kinematografinë shqiptare me Verën e “Njeriu i mirë” (1982), një interpretim që nuk luhej, por ndodhte. Një rol që nuk përfaqësonte një karakter, por një gjendje. Dhe kjo e bëri të fitojë Kupën si “Aktorja më e mirë” në Festivalin e V-të të Filmit, duke sfiduar hierarkitë dhe duke shpallur lindjen e një protagonisteje të re.
Në vitin 1983, me përfundimin e studimeve në Akademinë e Arteve dhe emërimin në Teatrin Kombëtar, nis një rrugëtim që do të shndërrohej në një galeri të gjallë personazhesh. Secili prej tyre mbartte një thellësi psikologjike dhe një finesë interpretative që rrallë arrihet pa një pjekuri të hershme shpirtërore.
Por në kujtesën kolektive, ajo mbetet e pashlyer si Elsa e “Pallati 176” (1986), një figurë që nuk ishte vetëm komike, por një arketip i vajzës urbane shqiptare, e zgjuar, e gjallë, lozonjare dhe e aftë të sfidojë rrethanat me hir dhe inteligjencë. Në këtë rol, përmes një plastike të admirueshme dhe një harmonie të rrallë me partnerët e skenës, ajo krijoi jo vetëm një personazh, por një identitet të dashur për publikun.
Vitet ’80 e konsoliduan si një nga zgjedhjet më të sigurta të regjisorëve. Në “Shirat e vjeshtës” (1984), në rolin e Lindës, ajo fitoi Medalionin e Festivalit të VI-të, duke konfirmuar statusin e saj si një protagoniste e pakontestueshme. Filma si “Hije që mbeten pas” (1985) dhe “Treni niset në shtatë pa pesë” (1988) dëshmojnë për aftësinë e saj për të përshkuar dramën sociale dhe dilemat morale me një ndjeshmëri të thellë dhe një inteligjencë interpretative që e tejkalon kohën.
Në teatër, po ashtu, ajo u shfaq si një forcë e natyrshme. Xhulieta e saj në “Romeo dhe Xhulieta” nuk ishte një figurë e brishtë në kuptimin klishe, por një shpirt i hapur ndaj dashurisë dhe tragjedisë, një qenie që nuk frikësohet nga ndjenja. Kritika e vlerësoi për sinqeritetin dhe natyrshmërinë, për atë mënyrë të rrallë të të qenit në skenë pa u imponuar, por duke u bërë një me rolin.
Viti 1991 shënon një kthesë, largimi drejt Austrisë. Një distancë gjeografike që nuk u bë kurrë largësi shpirtërore. Përkundrazi, ishte një periudhë e një tjetër forme krijimi, ajo e jetës, e amësisë, e përkushtimit ndaj familjes dhe rritjes së djalit të saj, Xhino, i cili do të ndiqte rrugën e artit si violinist.
Dhe megjithatë, skena nuk e humbi kurrë. Ajo mbeti një thirrje e brendshme, një vend ku Eva nuk rikthehej, por vazhdonte. Në vitin 2009, me rolin e Martës në “Kush ka frikë nga Virginia Woolf?”, ajo dëshmoi se koha nuk e zbeh artistin e vërtetë, e thellon. Ishte një interpretim i ngjeshur, i dhimbshëm dhe i madhërishëm, një akt i pjekurisë artistike ku çdo gjest dhe çdo heshtje kishte peshë.
Në një tjetër dimension, ajo i dha jetë figurës së Maria Callas në “Master Class” të Terrence McNally, një përballje mes dy ikonash, ku Eva nuk imitoi, por përthithi dhe rishpiku shpirtin e divës, duke e kthyer në një përvojë të gjallë skenike.
Titulli “Mjeshtër i Madh” është vetëm një formalizim institucional i asaj që publiku e ka ditur prej kohësh: se Eva Alikaj është një standard. Një masë me të cilën krahasohet sinqeriteti në aktrim.
Ajo vazhdon të lëvizë mes Vjenës dhe Tiranës, si një urë e padukshme mes dy hapësirave, por gjithmonë me një qendër të pandryshueshme: skenën si vend i së vërtetës.
Në thelb, arti i saj është një paradoks i bukur, të bëhesh dikush tjetër për të mbetur më shumë vetvetja. Në këtë kuptim, ajo është një figurë thellësisht dramatike, jo vetëm në role, por në mënyrën se si e koncepton njerëzoren, të vendosur në kufijtë e saj, në sprovat e saj, në brishtësinë që bëhet forcë.
Ajo është vajzë, grua, nënëm por mbi të gjitha, një prani që tejkalon këto përkufizime, duke u shndërruar në një mision artistik. Një dëshmi se arti nuk është vetëm interpretim, por një formë e të jetuarit me intensitet.
Një Eva e hirit dhe e forcës, e dritës që nuk verbon, por ndriçon, dhe që në çdo rol, në çdo kthim, në çdo heshtje, dëshmon se arti i vërtetë nuk është ajo që kalon, por ajo që mbetet si kujtesë dhe si nevojë.
Në këtë udhëtim që nuk njeh zbehje, por vetëm thellim, figura e saj mbetet një trajektore ngjitjeje, ku çdo rol nuk është stacion, por një kapërcim drejt një vetëdijeje më të lartë artistike. Nga lehtësia lozonjare dhe finesa urbane e Elsës, te përmasat tragjike dhe universale të Maria Callas-it, Eva Alikaj ka dëshmuar se aktori i vërtetë nuk kufizohet nga zhanri, koha apo hapësira, por i përket një dimensioni më të gjerë: atij të shpirtit që mishëron jetë të tjera për të ndriçuar të vetën.
Eva Alikaj në 65-vjetorin e lindjes, ylli që u ngjit nga Elsa e “Pallati 176” në rolin e Maria Callas.