Nga Albert Vataj
Sot është ditëlindja e poetit të detit dhe stuhive të heshtura, skalitësit sublim të fjalës dashurore; mjeshtrit të atij ritmi dhe muzikaliteti që përshkoi me hapa të vërshimtë udhën drejt panteonit dhe pavdekësisë.
Ai mbërriti nga Vlora epike, nga brigjet ku horizonti ngjizet si një premtim i amshuar i pafundësisë, duke marrë me vete në vargje uturimën e dallgëve, melankolinë e mbrëmjeve të kristalta, kujtimet e paprekura të fëmijërisë dhe pyetjet therëse të ekzistencës njerëzore. Poezia e Fatos Arapit nuk qe kurrë thjesht art; ajo u bë një urë e dritshme mes tokës dhe qiellit, mes njeriut të vetmuar dhe universit të paanë që e rrethon. Vargu i tij ishte dhe mbetet një këngë e heshtur për dashurinë e pakushtëzuar, për humbjen që lëndon, për kohën që gërryen dhe shpresën që rilind.
Më 19 korrik 1929, në Vlorën e detit dhe të erërave të forta, lindi ky vizionar i letërsisë shqipe. Vlora do t’i falte horizontin e parë, ndërsa deti do të ngulitej si metafora më e plotfuqishme dhe e kudondodhura e gjithë krijimtarisë së tij. Për Arapin, deti nuk qe kurrë një peizazh i ftohtë; ishte kujtesë e gjallë, fat i pashmangshëm, liri e pakufizuar, vetmi therëse, dashuri dhe përjetësi. Në poezinë e tij, oqeani frymon si një qenie e gjallë: ai dëgjon, flet, përqafon, plagos dhe ruan thellësive misteret më të errëta të shpirtit njerëzor.
Ndonëse shkollën e mesme e kreu në qytetin e lindjes, rrugëtimi i tij akademik do të merrte një kthesë të papritur. Studimet e larta i ndoqi në Sofje, ku u diplomua në Fakultetin e Matematikës dhe të Ekonomisë. Ky formim thellësisht racional, në pamje të parë aq i largët nga eteri i poezisë, i dha mendimit të tij një disiplinë të hekurt dhe një qartësi kristalore. Ishte pikërisht ky ekuilibër magjik që e shndërroi ndjeshmërinë e tij poetike në një arkitekturë të përkryer emocionesh dhe idesh, pa lejuar kurrë që patetizmi të mbyste mesazhin.
Përtej poezisë, Fatos Arapi kontribuoi për vite me radhë si gazetar dhe pedagog në Fakultetin e Historisë dhe Filologjisë në Tiranë. Përmes auditorëve dhe shkrimeve të tij, ai ndikoi te brezat jo vetëm me peshën e veprës, por me mendimin e mprehtë kritik dhe kulturën e tij enciklopedike. Ai ishte një intelektual i rrallë, i cili nuk e perceptoi kurrë letërsinë si stoli boshe të fjalës, por si një përgjegjësi supreme morale ndaj së vërtetës.
Megjithëse kurora e tij mbetet lirika, universi i Arapit shtrihet gjerësisht në shumë zhanre, duke dëshmuar një polivalencë gjeniale. Ai la pas një thesar prozaik dhe dramatik, përfshirë:
Novela të mprehta psikologjike: “Patat e egra”, “Cipa e borës” dhe “Gjeniu pa kokë”.
Romane të thella sociale: “Dhjetori i shqetësuar”, “Shokët” dhe “Deti në mes”.
Dramaturgji tronditëse: “Partizani pa emër” dhe “Qezari dhe ushtari i mirë Shvejk, në front diku”.
Po aq monumental mbetet kontributi i tij si përkthyes, një argjendar që veshi me shqipe zëra të mëdhenj të panteonit botëror, nga Nikolla Vapcarov dhe Pablo Neruda, te hyjnorja Safo dhe mjeshtrit e traditës turke. Këtyre u shtohen dhjetëra studime e ese që qëndrojnë sot si gurë themeli të kritikës sonë letrare.
Madhështia e Fatos Arapit u sprovua në një nga periudhat më të errëta, kur letërsia shqiptare detyrohej t’u nënshtrohej me dhunë skemave të ngurta të realizmit socialist. Në këtë mjedis mbytës, ai ia doli të ruante të paprekur individualitetin e tij artistik. Edhe kur u përball me goditje, kritika dhe ndëshkime të rënda ideologjike, ai nuk e dorëzoi asnjëherë dinjitetin krijues.
Brenda mureve kufizuese të epokës, ai zbuloi shtigje të fshehta për të folur për njeriun e vërtetë—për ankthin e tij të pathënë, për dashurinë si shpëtim, për vetminë mbytëse dhe lirinë thelbësore. Gjuhën e tij nuk mund ta prangoste dot asnjë skematizëm. Kjo është arsyeja përse kritika letrare e ka ngritur dhe e mban përherë në piedestal, krah Ismail Kadaresë dhe Dritëro Agollit, si njërin prej tre titanëve të poezisë shqiptare të shekullit XX.
Poezia e Arapit nuk kërkon të të mahnisë përmes retorikës së zhurmshme; ajo të pushton përmes heshtjes së saj të thellë. Është një poezi e mendimit sublim, ku filozofia dhe emocioni bashkëjetojnë në një simbiozë të përsosur. Fjala e tij është e kursyer, spartane, por e ngarkuar me një gravitet të jashtëzakonshëm shpirtëror. Ai e kërkoi njeriun përtej maskave të imponuara, përtej dogmave ideologjike dhe thekëve të kohës, duke e lënë të pambrojtur përballë vetes, fatit dhe universit tmerrësisht të madh.
Ky univers i papërsëritshëm nuk mund të ngelej i rrethuar vetëm brenda kufijve kombëtarë. Fatos Arapi u nderua me pafund çmime, brenda dhe jashtë vendit. Mirënjohja supreme botërore mbërriti në vitin 2008, kur ai u vesh me “Kurorën e Artë” në manifestimin e famshëm “Mbrëmjet e Poezisë Strugane”. Me këtë trofe, nga më të lartit në rruzull për lirikën, ai hyri në histori si poeti i parë shqiptar që lartësohej në një panteon të tillë botëror.
Më 11 tetor 2018, Fatos Arapi ndërroi jetë në moshën 88-vjeçare. Por dihet botërisht: poetët nuk largohen bashkë me trupin e tyre të vdekshëm. Ata mbesin të gjallë në gjuhën që fisnikëruan, në vargjet që do të vazhdojnë t’u japin dridhje brezave që vijnë, dhe në kujtesën gjenetike të kulturës së një kombi.
Sot, në këtë ditë-lindjeje, ne nuk po thërrasim thjesht në kujtesë një emër të madh. Ne po nderojmë njeriun që i mësoi gjuhës shqipe si të dëgjonte rrahjet e zemrës së detit dhe heshtjen e thellë të shpirtit. Po nderojmë poetin që e mori fjalën dhe e ngriti atë në një akt heroik të dinjitetit estetik e moral. Në këtë epokë ku gjithçka duket e përkohshme dhe sfumohet shpejt, poezia e Fatos Arapit qëndron si dëshmi absolute se arti i vërtetë është i pathyeshëm para kohës.
Ai mbetet atje ku zë fill gjithçka e madhërishme: në ndërgjegjen e pashuar të njeriut dhe në amshimin e kujtesës, ashtu si vetë deti.