Albert Vataj
Më 23 qershor 1911, në pllajën historike të Greçës, në zemër të Malësisë së Madhe, u zhvillua një nga kuvendet më domethënëse të historisë shqiptare. Prijësit e kryengritjes antiosmane, të ardhur nga të gjitha viset veriore, u mblodhën për të shenjuar me solemnitet një kthesë strategjike në përpjekjen shekullore për vetëqeverisje dhe liri. Nga ky tubim madhështor doli “Memorandumi i Greçës”, ose siç njihet ndryshe në historiografinë diplomatike, “Libri i Kuq”, një dokument kryesor politik dhe atdhetar që artikulonte dymbëdhjetë kërkesa themelore për autonominë e plotë të Shqipërisë brenda Perandorisë Osmane.
I hartuar në dy gjuhë, shqip dhe frëngjisht, nga dy prej mendjeve më të ndritura dhe vizionare të kohës, Luigj Gurakuqi dhe Ismail Qemal Vlora, Memorandumi u nënshkrua nga një plejadë prijësish legjendarë malësorë. Ata ishin burra që bartnin në shpinë historinë e gjakut, të besës dhe të qëndresës: Dedë Gjo Luli, Sokol Baci, Dodë Prëçi, Tomë Nika, Mehmet Shpendi, Avdi Kola, Nikë Mëhilli, Tup Cuni, Binak Lulashi, e shumë të tjerë. Përmes këtij akti juridik e politik, kryengritja e armatosur e shqiptarëve të veriut fitoi për herë të parë një program të strukturuar kombëtar, i cili gjeti jehonë të menjëhershme dhe mbështetje të plotë në të gjitha trevat shqiptare.
Në hyrje të dokumentit theksohej me guxim se shqiptarët kishin dhënë një ndihmë vendimtare për ngritjen e xhonturqve në pushtet, ndaj tashmë kërkonin nga perandoria njohjen e të drejtave të tyre legjitime dhe kombëtare. Kërkesa për një autonomi të gjerë, si një kompromis pragmatik historik përballë pavarësisë së mohuar, paraqitej si një sakrificë e përkohshme për hir të stabilitetit rajonal dhe aspiratave politike të kombit.
“Na po bajmë fli,” shkruhej tekstualisht në Memorandum, “për arsye të nalta politike dëshirat e pavarësisë që frymëzojnë popullin shqiptar tash pesë shekuj…”
Ky dokument jetik iu dorëzua fillimisht ambasadorit turk në Mal të Zi, Sadredin Beut, por Porta e Lartë zgjodhi ta shpërfillte pa një përgjigje zyrtare. Në përpjekje për të sensibilizuar opinionin evropian dhe për të fituar garancitë e Fuqive të Mëdha, një delegacion i kryengritësve, i udhëhequr nga Luigj Gurakuqi, Dedë Gjo Luli, Sokol Baci dhe përfaqësues të tjerë, e paraqiti Memorandumin në Cetinë përpara trupit diplomatik ndërkombëtar.
Memorandumi i Greçës shënoi një ndryshim radikal të qëndrimit pritës që kishin mbajtur deri atëherë disa komitete shqiptare, sidomos ato në Jug të vendit. Ndërsa Komiteti i Korfuzit, në përpjekje për të përfituar ndihmë nga Greqia, vijonte kontaktet e kujdesshme diplomatike, “Shoqëria e Zezë për Shpëtim” në Jug të Shqipërisë e përqafoi menjëherë platformën e Greçës si model strategjik veprimi, duke e vënë atë në jetë përmes aksioneve të armatosura.
Në korrik të vitit 1911, çetat shqiptare në Çamëri, Gjirokastër dhe Labëri filluan sulmet e koordinuara kundër pushtetit osman. Ky veprim dëshmoi një vetëdije të lartë kombëtare dhe një bashkërendim taktik që mbulonte të katër vilajetet shqiptare: Shkodrën, Kosovën, Manastirin dhe Janinën.
Kjo frymë uniteti u kurorëzua në Manastirin e Cepos, më 21 korrik 1911, ku u mblodh një kuvend madhështor me përfaqësues nga Çamëria, Labëria dhe kazatë e tjera të vilajetit të Janinës. Aty, mbi 800 pjesëmarrës, mes të cilëve edhe udhëheqësit kryesorë të çetave, miratuan një memorandum të posaçëm. Ky dokument mbështeste pa rezerva platformën e Greçës dhe kërkonte që reformat e premtuara për Veriun të shtriheshin njësoj edhe në Jug. Memorandumi u nënshkrua nga krerët e Gjirokastrës, Delvinës, Himarës, Kurveleshit e Filatit, duke vulosur kësisoj një pakt të pathyeshëm të përmasës gjithëkombëtare.
Ndërkohë, në Veri, gjendja e shqiptarëve të strehuar në Mal të Zi rëndohej çdo ditë e më shumë. Më 15 korrik, autoritetet malazeze ndaluan kalimin e kufirit, duke provokuar një krizë të rëndë humanitare për mbi 15 mijë shqiptarë të zhvendosur. Megjithatë, kjo dramë shërbeu si një katalizator që qëndresa e Hotit, Grudës, Kelmendit, Kastratit, Shkrelit e Tuzit, si dhe figurat emblemë si Dedë Gjo Luli e heroina Tringë Smajlja Ivezaj, të tërhiqnin vëmendjen e kancelarive dhe shtypit më të madh europian.
Kuvendi i Greçës u bë pikënisja e një epoke të re gjeopolitike: ai e riktheu Shqipërinë në hartën diplomatike të Europës si një çështje urgjente që nuk mund të shpërfillej më prej Fuqive të Mëdha. Ky akt historik bashkoi në mënyrë të përsosur pushkën me mendimin, burrërinë me programin politik, si dhe shpirtin e kryengritjes popullore me projektin institucional të ndërtimit të një shteti shqiptar të lirë, të pavarur dhe të bashkuar.