Nga Albert Vataj
Historia e një kombi shpesh nuk matet me betejat e fituara në fushën e luftës, por me betejat e fituara mbi harresën. 472 vjet më parë, më 20 mars 1554, dora e një prifti verior nisi të hidhte mbi letër tingujt e një gjuhe që deri atëherë kishte jetuar vetëm në ajrin e maleve dhe në shpirtin e njerëzve. Gjon Buzuku nuk shkroi thjesht një libër; ai hapi portën e parë të shtëpisë sonë shpirtërore.
Sintaksa e Buzukut është e dendur, pothuajse arkitekturore. Kur ai shkruan se “u doni Gjoni… desha me u fëdigunë”, ai nuk po flet thjesht për një lodhje fizike. Fjala “fëdigunë” këtu merr përmasat e një flijimi. Në një kohë kur shqipja nuk kishte “gj~ të ëndigluom ën së shkruomit shenjëtë” (asgjë të dëgjuar/shkruar në shkrimet e shenjta), Buzuku vendosi ta ngrinte gjuhën e popullit të tij në altarin e kulturës europiane.
Ky akt ishte një thirrje për “zhdritunë pak mendetë”. Këtu narrativa kalon nga rrafshi fetar në atë iluminist, shkrimi shihet si dritë, ndërsa mungesa e tij si një errësirë që mban mendjen peng.
Është sa tragjike, aq edhe simbolike që “Meshari” na ka mbërritur i cunguar. Mungesa e 16 faqeve të para dhe e kopertinës i ngjan vetë historisë shqiptare: një monument që ka mbijetuar stuhive, i plagosur por i paasgjësuar. Edhe pa emrin në ballinë, identiteti i veprës rrezaton përmes dialektit të pasur dhe strukturës latine, duke dëshmuar se shqipja ishte tashmë një gjuhë e formuar, e aftë të mbante peshën e teologjisë dhe të filozofisë.
Gjon Buzuku ishte një lëvrues që nuk u mjaftua me shërbimin fetar. Ai konsolidoi alfabetin latin si mjetin e parë të komunikimit tonë me botën. Sot, kur kujtojmë këtë përvjetor, ne nuk festojmë thjesht botimin e një teksti të vjetër, por lindjen e ndërgjegjes sonë të shkruar.
“Meshari” mbetet dëshmia se shqipja nuk lindi rastësisht, por u gdhend me mund, fe dhe dashuri nga ata që besuan se fjala është e vetmja gjë që i mbijeton kohës.
Buzuku përdor periudha të gjata me lidhje nënrenditëse që tregojnë një pjekuri të lartë mendimi (shkakore, qëllimore).
Përdorimi i paskajores së tipit “me u fëdigunë”, “me zhdritunë” i jep tekstit një muzikalitet që humbi në shqipen e mëvonshme, por që ruan forcën e veprimit.
Fjalë si “ëndigluom” (e dëgjuar/e njohur) dhe “kallënduor” (janar) tregojnë për një shqipe të pasur që buronte drejtpërdrejt nga rrënjët e lashta.
20 marsi 1554, shqipja shkrepëtiu në një epokë ku errësira e kohës kërcënonte të fshinte identitete. Asokohe Gjon Buzuku hodhi penën mbi letër për të nisur një rrugëtim që do të ndryshonte përgjithmonë historinë tonë, duke e pasuruar përkatësinë tonë identitare me gjuhë, me këtë element të diellt që kungoi fjalën dhe mëkoi këndimin në një gjuhë që hodhi hapat e parë në qiellin e shërbesës dhe shpërblesë hyjnore. Erdhi, me çfarë tjetër më të lartësuar në qëllim se sa të i’a behte e hyjt me besimin. “Meshari”, si kulla e parë e shkrimit shqip, nisi të merrte jetë pikërisht 472 vjet më parë, duke u përmbyllur pas një pune titanike më 5 janar 1555.
Ndonëse “Meshari” na ka mbërritur si një dëshmi e cunguar, një trup prej 110 fletësh që i mungojnë 16 faqet e para dhe kopertina identifikuese, pesha e tij mbetet e patundur. Ky libër nuk është thjesht një tekst liturgjik; ai marksizon kalimin e shqipes nga një gjuhë e folur në një gjuhë letrare.