Nga Albert Vataj
Ai, Albert Kamy, mund të kishte pasur fatin e zakonshëm të mijëra fëmijëve të varfër të Algjerisë koloniale, jetim që në foshnjëri, i rritur nga një nënë analfabete që punonte si pastruese, në një shtëpi me dysheme dheu, i destinuar të bëhej një punëtor krahu, pa e ditur kurrë se brenda tij fshihej një prej mendjeve më të ndritura të shekullit XX.
Dhe ai, Louis Germain, do të kishte mbetur një mësues anonim në një shkollë të varfër të Algjerisë, po të mos kishte ndodhur ai takim i rrallë mes një njeriu që dinte të dallonte dritën dhe një fëmije që ende nuk e dinte se e mbante atë brenda vetes.
Historia e tyre nuk është vetëm historia e lindjes së një gjeniu. Është historia e një mësuesi që ndryshoi fatin e letërsisë dhe e një shkrimtari që, kur arriti në majën e lavdisë, nuk harroi dorën që e ngriti nga errësira.
Albert Kamy fitoi Çmimin Nobel në Letërsi në moshën dyzet e dy vjeç. Personi i parë që falënderoi nuk ishte as botuesi, as kritiku, as ndonjë filozof i shquar. Ishte mësuesi i shkollës fillore, Louis Germain.
Më 19 nëntor 1957, pak javë pasi Akademia Suedeze kishte shpallur fituesin e Çmimit Nobel, Kamy i shkroi një letër që, për shumëkënd, ka mbetur më e pavdekshme se vetë ceremonia e Nobelit.
“I dashur zoti Germain,” – fillonte ajo – “Pa ju, pa atë dorë të ngrohtë që i zgjatët fëmijës së vogël e të varfër që isha, asgjë nga këto nuk do të kishte ndodhur.”
Historia kishte nisur tridhjetë e tre vjet më parë.
Albert Kamy lindi më 7 nëntor 1913 në Mondovi të Algjerisë, në një varfëri që zakonisht ua shkruan njerëzve fundin përpara se t’u japë mundësinë të ëndërrojnë një fillim.
Babai i tij, Lucien Kamy, punonte si bujk në toka që nuk do t’i zotëronte kurrë. Kur shpërtheu Lufta e Parë Botërore, ai u mobilizua nga ushtria franceze dhe u vra në Betejën e Marne. Alberti ishte vetëm njëmbëdhjetë muajsh. Nuk do të mbante mend kurrë fytyrën e të atit.
Nëna e tij, Catherine Hélène Sintès, mbeti vetëm me dy djem. Ishte analfabete, pjesërisht e shurdhër dhe fitonte jetesën duke pastruar shtëpitë e kolonëve francezë. Familja jetonte në dy dhoma të ngushta, bashkë me gjyshen autoritare dhe një xhaxha të paralizuar.
Nuk kishte libra.
Nuk kishte biseda për dijen.
Nuk kishte asgjë përtej përpjekjes së përditshme për të mbijetuar.
Në Algjerinë e viteve njëzet, fëmijët e varfër kishin një rrugë të paracaktuar: pak vite shkollë dhe më pas punë krahu. Arsimi i mesëm ishte privilegj i të pasurve.
Edhe Alberti do të ishte zhdukur në atë rrjedhë, po të mos kishte qenë Louis Germain.
Në vitin 1924, mësuesi vuri re diçka të pazakontë te djaloshi i heshtur, i dobët dhe i druajtur. Ai fliste pak, por kur shkruante, mendimet e tij kishin një qartësi dhe pjekuri të rrallë.
Germain kishte parë qindra fëmijë të humbnin në varfëri. Por ai dinte të dallonte edhe atë çast të rrallë kur talenti kërkonte vetëm një dorë që ta shpëtonte.
Ai filloi të rrinte çdo ditë pas mësimit për t’i dhënë Albertit mësime falas.
E përgatiti për provimin e bursës që do t’i hapte dyert e liceut.
Kur gjyshja këmbënguli ta nxirrte nga shkolla për të punuar, Germain shkoi vetë në shtëpinë e tyre dhe e bindi se mendja e atij fëmije vlente më shumë se fitimi i pak monedhave.
Alberti fitoi bursën.
Ajo bursë nuk i ndryshoi vetëm jetën.
Ndryshoi historinë e letërsisë.
Në lice, Kamy zbuloi filozofinë, letërsinë dhe fuqinë e fjalës. Më vonë do të studionte filozofi, do të bëhej gazetar, dramaturg, romancier dhe një nga zërat më të fuqishëm moralë të shekullit XX.
Në vitin 1942 botoi “I huaji”, romanin që do ta vendoste përgjithmonë në historinë e letërsisë moderne.
Po atë vit botoi edhe “Miti i Sizifit”, një nga esetë më të rëndësishme filozofike mbi absurdin.
Në vitin 1947 doli “Murtaja”, alegoria e madhe mbi rezistencën, solidaritetin dhe dinjitetin njerëzor.
Gjatë Luftës së Dytë Botërore iu bashkua Rezistencës Franceze dhe drejtoi gazetën ilegale Combat. Debatet e tij me Jean-Paul Sartre do të shënonin një epokë të tërë të mendimit evropian.
Kur Akademia Suedeze e shpalli fitues të Çmimit Nobel në tetor të vitit 1957, ai mbeti i habitur. Madje mendonte se André Malraux e meritonte më shumë.
Më 10 dhjetor 1957, ai mori çmimin në Stokholm dhe mbajti një nga fjalimet më të bukura mbi përgjegjësinë morale të shkrimtarit.
Por zemra e tij ishte kthyer shumë më herët në një klasë të vogël të Algjerisë.
Aty ku gjithçka kishte nisur.
Në letrën drejtuar Louis Germain, Kamy shkruante:
“Pa ju, pa atë dorë të ngrohtë që i zgjatët fëmijës së vogël e të varfër që isha, pa mësimet dhe shembullin tuaj, asgjë nga këto nuk do të kishte ndodhur.”
Ishte një fjali që përmbante më shumë njerëzi sesa mijëra fjalime.
Louis Germain iu përgjigj menjëherë.
Ai i shkroi se, pavarësisht famës botërore, për të do të mbetej gjithmonë “Kamyja im i vogël” dhe se gëzimi më i madh ishte të shihte se suksesi nuk e kishte ndryshuar karakterin e nxënësit të tij.
Ky shkëmbim letrash na mëson diçka që koha jonë e harron shpesh.
Ne admirojmë gjeniun, por rrallë kujtojmë njeriun që e ndihmoi të mos humbiste.
Festojmë fituesin e Nobelit, por harrojmë mësuesin që besoi tek ai kur askush tjetër nuk besonte.
Asnjë sukses nuk lind vetëm.
Pas çdo njeriu të madh qëndron dikush që, në një çast vendimtar, pa atë që të tjerët nuk e panë.
Kamy mund t’ia kishte kushtuar mirënjohjen e tij botuesve, filozofëve apo politikanëve.
Por ai zgjodhi mësuesin.
Sepse e dinte se Akademia Suedeze kishte nderuar atë që ai kishte shkruar, ndërsa Louis Germain kishte bërë të mundur që ai të shkruante.
Më 4 janar 1960, Albert Kamy humbi jetën në një aksident automobilistik në Francë.
Ishte vetëm dyzet e gjashtë vjeç.
Në xhepin e tij u gjet një biletë treni e papërdorur. Kishte menduar të udhëtonte me tren, por në çastin e fundit kishte pranuar të udhëtonte me makinë me një mik.
La pas dorëshkrimin e papërfunduar të romanit “Njeriu i parë”, ku rikthehej te fëmijëria e tij e varfër, te heshtja e nënës dhe te mësuesi që i ndryshoi jetën.
Ndoshta kjo është historia më e bukur që mund të rrëfehet për një Çmim Nobel.
Jo historia e një gjeniu që u ngjit në majën e letërsisë botërore.
Por historia e një mësuesi që nuk lejoi që gjeniu të shuhej mbi një dysheme dheu në Algjeri.
Në fund të fundit, Akademia Suedeze nderoi shkrimtarin.
Por Albert Kamy nderoi njeriun që e bëri të mundur lindjen e shkrimtarit.
Dhe pikërisht aty qëndron madhështia e tij.
Sepse ka mirënjohje që vlen më shumë se çdo medalje, më shumë se çdo lavdi dhe më shumë se vetë Nobeli. Ajo jeton në kujtesën e zemrës, aty ku njeriu nuk matet me atë që ka fituar, por me ata që nuk ka harruar kurrë.