Nga Albert Vataj
Në universin e artit bashkëkohor, pak ngjarje kanë peshën simbolike dhe prestigjin ndërkombëtar të Bienales së Venecias, laboratorit më të madh të ideve artistike ku bota reflekton mbi vetveten përmes gjuhës së artit. Në edicionin e saj të 61-të, kjo skenë e madhe e kulturës globale do të mirëpresë edhe praninë e artistit italo-shqiptar MILOT (Alfred Mirashi) dhe fotografit italian Michele Stanzione, të ftuar në Pavijonin Kombëtar të Guinesë Ekuatoriale, i vendosur në ambientet aristokratike të Palazzo Donà dalle Rose, një rezidencë e shekullit XVI në Fondamenta Nove, ku historia veneciane dhe arti bashkëkohor ndërthuren në një dialog të përhershëm kohësh.
Kjo prani nuk është thjesht një pjesëmarrje në një ekspozitë prestigjioze; ajo përfaqëson një moment të rëndësishëm në itinerarin krijues të dy artistëve që, ndonëse me mjete të ndryshme shprehjeje, ndërtojnë një reflektim të përbashkët mbi identitetin, hapësirën dhe transformimet kulturore të kohës sonë.
MILOT dhe metafora universale e çelësit
Në vitet e fundit, kërkimi artistik i MILOT-it (Alfred Mirashi) është kristalizuar rreth një simboli të vetëm, por jashtëzakonisht të fuqishëm: çelësit. Ky motiv, që në dukje është një objekt i thjeshtë utilitar, në universin e tij artistik shndërrohet në një metaforë të shumëfishtë të kalimit, hapjes, aksesit dhe transformimit kulturor.
Ky simbol ka marrë një dimension gjithnjë e më monumental në praktikën e tij skulpturore. Nga instalacioni publik “Çelësi Shqiptar” në Shkodër, një vepër që artikulon idenë e hapjes së identitetit shqiptar ndaj botës, te monumenti “Çelësi i Wuhanit”, i prezantuar në Wuhan Biennale në provincën Hubei të Kinës, Mirashi ka ndërtuar një dialog të vazhdueshëm midis hapësirës urbane, kujtesës kolektive dhe simbolikës universale.
Në këto vepra, çelësi nuk është më vetëm një instrument hapjeje, por një figurë filozofike, një prag midis së kaluarës dhe së ardhmes, midis identitetit lokal dhe universales. Ai është një shenjë që fton shoqëritë të mendojnë mbi mënyrën se si hapen ose mbyllen ndaj tjetrit.
Një moment kulmor në këtë itinerar artistik ishte ekspozita e madhe personale e artistit në Guangdong Museum në Guangzhou, e kuruar nga Ji Shaofeng. Kjo ekspozitë përfaqësoi një moment sinteze dhe legjitimiteti institucional për veprën e tij në skenën aziatike, duke e vendosur atë në një dialog të drejtpërdrejtë me kulturat dhe hapësirat urbane të Lindjes.
Pjesëmarrja në Chengdu Biennale e forcoi më tej këtë prezencë ndërkombëtare, duke e shndërruar kërkimin e Mirashit në një itinerar artistik që lëviz midis Evropës dhe Azisë, midis kujtesës së origjinës dhe horizontit global të artit bashkëkohor.
Në Bienalen e Venecias të vitit 2026, MILOT do të prezantojë instalacionin “No More Key”, një vepër që duket se shënon një kapërcim konceptual të simbolit që e ka shoqëruar gjatë gjithë kërkimit të tij. Në këtë projekt, çelësi nuk është më vetëm një objekt që hap dyer, por një metaforë që pyet: çfarë ndodh kur vetë çelësat pushojnë së ekzistuari?
Kjo qasje e re sugjeron një reflektim mbi kufijtë, pragjet dhe mundësinë e një bote përtej tyre, një botë ku identitetet nuk mbyllen në struktura të ngurta, por qarkullojnë lirshëm në hapësirën e kulturës.
Michele Stanzione: fotografia si antropologji poetike
Në një plan tjetër estetik, por me një intensitet të ngjashëm reflektimi, qëndron kërkimi i fotografit italian Michele Stanzione, i lindur në Paolisi të Beneventos në vitin 1981.
Vepra e tij lëviz në një territor hibrid midis fotografisë dokumentare dhe eksperimentimit konceptual, duke ndërtuar një gjuhë vizuale ku imazhi nuk është vetëm dëshmi e realitetit, por edhe një interpretim poetik i tij.
Një nga elementët më karakteristikë të estetikës së Stanzione-s është përdorimi konsekuent i fotografisë bardhë e zi. Kjo zgjedhje nuk është thjesht një preferencë formale, por një strategji narrative: duke eliminuar ngjyrën, artisti përqendron vëmendjen tek struktura e kompozimit, tek tensioni midis dritës dhe hijes, tek ritmi i formave dhe intensiteti emocional i skenave të përshkruara.
Në këtë mënyrë, fotografia e tij krijon një atmosferë të veçantë meditimi, ku realiteti duket se shfaqet në një dimension më të zhveshur dhe më të thellë.
Gjatë karrierës së tij, Stanzione ka zgjeruar vazhdimisht horizontin e kërkimit të tij, duke u orientuar drejt reportazhit dhe fotografisë sociale. Projektet e realizuara në kontekste të ndryshme ndërkombëtare, veçanërisht në Azinë Juglindore, kanë ndikuar thellësisht në zhvillimin e gjuhës së tij artistike.
Udhëtimet në vende si Vietnami, Laosi dhe Kamboxhia kanë ushqyer një reflektim të vazhdueshëm mbi transformimet kulturore dhe shoqërore të territoreve bashkëkohore, duke e çuar fotografin drejt një forme të veçantë antropologjie vizuale.
Paralelisht me ekspozitat e tij ndërkombëtare, Stanzione ka ndërtuar një marrëdhënie të fortë me skenën artistike aziatike, veçanërisht me Kinën, ku vepra e tij ka gjetur një hapësirë të rëndësishme ekspozimi dhe dialogu.
Fotografia e tij mbart një tension të vazhdueshëm midis estetikës dhe reflektimit antropologjik. Në këtë tension lind një imazh që nuk është vetëm një fragment realiteti, por një hapësirë ku përballen kujtesa, peizazhi dhe identiteti njerëzor.
Një dialog i dy gjuhëve artistike
Prania e përbashkët e MILOT-it dhe Michele Stanzione-s në Bienalen e Venecias nuk është vetëm një rastësi kuratoriale. Ajo krijon një dialog të dy gjuhëve artistike: skulpturës simbolike dhe fotografisë kontemplative.
Në njërën anë qëndron objekti monumental, që flet për pragje dhe kufij; në anën tjetër qëndron imazhi fotografik, që eksploron marrëdhënien e njeriut me hapësirën dhe kohën.
Së bashku, këto dy kërkime krijojnë një reflektim të përbashkët mbi gjendjen bashkëkohore të njeriut, një qenie që jeton mes lëvizjeve të identiteteve, transformimeve kulturore dhe kujtesës kolektive që vazhdon të ndërtojë kuptim.
Në këtë mënyrë, prania e tyre në Bienalen e Venedikut bëhet më shumë se një pjesëmarrje artistike: ajo shndërrohet në një moment takimi midis kulturave, përvojave dhe vizioneve, ku arti vazhdon të mbetet një nga mënyrat më të fuqishme për të kuptuar botën dhe për ta imagjinuar atë ndryshe.