Nga Albert Vataj
Më 26 janar 1919, do të mbyllte sytë përgjithmonë ai që në kapërcyellin e një kohe trazimtare, çeli portën e fatit të Shqipërisë shtet, u dha shqiptarëve privilegjin dhe obligimin të mblidhen, së bashku të gjithë, në një betim, nën një flamur, për të shënjuar vetveten në histori. Në këtë ditë përkujtimi, ndërmëndja dhe përulësia marrin trajtën e një gjendjeje shpirtërore, ku fjala bëhet e vogël përballë peshës së veprës dhe heshtja merr vlerën e nderimit. Ismail Qemali nuk është thjesht një emër në kalendarin e historisë; ai është vetë çasti kur kombi u vetëdijesua për ekzistencën e tij politike, kur shqiptaria u ngrit nga gjendja e fatit në dinjitetin e shtetit. Në përvjetorin e kalimit të tij në përjetësi, kujtesa jonë ndalet jo vetëm te fundi i jetës së një patrioti, por te përmbushja e një misioni që i dha formë ëndrrës shekullore të një populli.
Ai u shua larg atdheut, në Peruxhia më 26 janar 1919, si shumë prej figurave të mëdha që historia i ka dënuar me mërgimin e fundit. Por Ismail Qemali nuk vdiq kurrë në ndërgjegjen kombëtare. Atdheu që e lindi, ai e riktheu në atdhe të vetvetes, duke e bërë shtet, duke i dhënë emër, zë dhe flamur. Sot, përulja jonë nuk është ritual, por njohje: njohje e borxhit që kemi ndaj atij që na bëri me komb, dhe ndërmëndje për përgjegjësinë që trashëgimia e tij na imponon.
Ismail Qemal Bej Vlora (24 janar 1844 – 26 janar 1919) është figura themeltare e ndërgjegjes shtetformuese shqiptare, mendja politike që e shndërroi aspiratën historike të lirisë në akt juridik e diplomatik, Shpalljen e Pavarësisë më 28 nëntor 1912. Ai nuk ishte thjesht protagonisti i një çasti kulmor; ishte arkitekti i një procesi të gjatë emancipimi politik, i formuar në administratën osmane, i sprovuar në mërgim, dhe i përkushtuar ndaj idesë se kombi shqiptar duhej të hynte në shekullin e shteteve sovrane me dinjitet e racionalitet.
Plaku i urtë i Vlorës, mendja e ndritur e shqiptarisë, zemra e gatuar me idealin e lartë kombëtar dhe shpirti i kthjellët i aktit historik të lindjes së Shqipërisë, Ismail Qemali qëndron në krye të aradhës së gjatë të atyre patriotëve që, me mish e me gjak, me vullnet e besim, me ngulm dhe vendosmëri, e shndërruan në realitet ëndrrën shekullore të mëvetësisë shqiptare. Ai nuk ishte vetëm dëshmitar i kohës së tij, por arkitekti i çastit themeltar kur historia mori formë shteti dhe aspirata u bë ligj.
I cilësuar me të drejtë si Babai i Kombit, Ismail Qemali kreu aktin më të lartë dhe më vendimtar të gjithë historisë shqiptare, ngritjen e flamurit të Pavarësisë në Vlorë, dhe shpalljen e Shqipërisë si shtet i pavarur. Me këtë akt solemn, ai i dha zë vullnetit të një kombi të mohuar ndër shekuj dhe iu drejtua fuqive të mëdha ndërkombëtare me kërkesën e qartë për njohjen e një realiteti të ri politik, të lindur nga e drejta historike, nga sakrifica dhe nga ndërgjegjja kombëtare. Në atë çast, Ismail Qemali nuk ngriti vetëm një flamur; ai ngriti themelet e shtetit shqiptar dhe përgjegjësinë e brezave për ta mbajtur gjallë lirinë e fituar.
I lindur në Vlorë, në një familje të vjetër bejlere, Ismail Qemali trashëgoi jo vetëm një emër, por edhe barrën e përgjegjësisë publike. Degëzimi i tij familjar, i goditur nga pasojat e kryengritjeve të Tanzimatit ku u përfshi i ati, nuk gëzonte më pasuri të mëdha; megjithatë, falë mbështetjes së farefisit, ai u shkollua dhe u formua me rigorozitetin e një administratori modern. Kjo formimësi e hershme do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës: aftësia për të lexuar realitetin politik, për të negociuar dhe për të menduar në terma institucionalë.
Karriera e tij në Perandorinë Osmane ishte e shpejtë dhe e thellë. Nën patronazhin e Mid’hat Pashës, një prej reformatorëve më të shquar të kohës, Ismail Qemali u përfshi në nivelet më të larta të administratës shtetërore. Ai përjetoi nga afër zbatimin e Tanzimatit, u përball me kufijtë e reformës brenda një perandorie në shthurje dhe kontribuoi në hartimin e Kushtetutës Osmane. Pikërisht këtu lindi edhe thyerja e madhe: bindja se reformat pa njohjen e identiteteve kombëtare ishin të destinuara të dështojnë. Kjo bindje e vuri në rrezik dhe e detyroi të largohej në syrgjyn, një mërgim që do ta shndërronte në një zë evropian të çështjes shqiptare.
Kthimi i tij pas Revolucionit të 1908-ës dhe fillimi i periudhës së dytë kushtetuese e gjeti sërish në skenën politike, tashmë si deputet. Por shpresa për një bashkëjetesë të drejtë brenda perandorisë u venit shpejt. Politikat centralizuese dhe represive të Xhonturqve ndaj vilajeteve shqiptare u kundërshtuan hapur prej tij. Ismail Qemali u bë nyja lidhëse e një konsensusi të rrallë: bashkëpunoi me kolegët shqiptarë në parlament, pa dallim partie, për të mbështetur kryengritjen përfundimtare të vitit 1912, e cila synonte njohjen e Vilajetit Shqiptar dhe autonominë si hap drejt sovranitetit.
Me shpërthimin e Luftës së Parë Ballkanike, ai kuptoi se ora historike kishte trokitur. U nis nga Stambolli drejt Vjenës, për të kërkuar garanci ndërkombëtare për pavarësinë e Shqipërisë. Diplomacia e tij ishte e matur, larg aventurizmit: ai e dinte se shteti nuk lind vetëm nga guximi, por nga njohja dhe ekuilibrat. Kështu, më 28 nëntor 1912, në Vlorë, Ismail Qemali shpalli Pavarësinë, duke u bërë Kryeministri i parë dhe Ministri i Jashtëm i Qeverisë së Përkohshme (1912–1914). Ishte një qeveri e lindur në kushte jashtëzakonisht të vështira, por e udhëhequr nga një ethos shtetformues: ndërtimi i institucioneve, afirmimi ndërkombëtar dhe mbrojtja e unitetit kombëtar.
Vitet e mëvonshme e gjetën Ismail Qemalin të tërhequr nga politika aktive, por jo nga reflektimi. Në vitin 1917, ai i kumtoi kujtimet e tij gazetarit britanik Sommerville Story; këto u botuan më 1920 në Londër me titullin The Memoirs of Ismail Kemal Bey. Ato nuk janë thjesht dëshmi personale, por një dokument i çmuar i ndërgjegjes politike shqiptare në prag të modernitetit.
Ismail Qemali ndërroi jetë në Peruxhia më 26 janar 1919, larg atdheut që e kishte lindur dhe që ai e kishte kthyer në shtet. Por vdekja e tij nuk shënoi fundin e veprës. Ai mbetet Ati i Kombit Shqiptar jo për kultin e figurës, por për aktin themelor: shndërrimin e një ideali historik në realitet shtetëror. Në historinë shqiptare, Ismail Qemali është figura e urtësisë politike, e maturisë diplomatike dhe e guximit qytetar, një emër që nuk i përket vetëm së shkuarës, por edhe përgjegjësisë së së tashmes për ta nderuar shtetin që ai themeloi.