Nga Albert Vataj
Çdo fjalë e thënë për të nuk është shumë, dhe jo të gjitha fjalët mjaftojnë për të vizualizuar dhe sendërgjuar përmbajtësisht këtë univers skenik, këtë botë sentimentesh të fuqishme, këtë personazh mitik që i dha jetë nga jeta e tij figurave më rëndësi historike. Tek ai fjala shqipe ishte më e bukur, më e ëmbël, shprehia e botës shpirtërore mëkohej me kaq shumë ëndje dhe kumtim.
Rolet e Sandër Prosit në teatër janë të shumta, por ai dha gjithçka dhe jetësoi në çdo gjë të vetvetes në filmi, aty ku e njohim më së shumti, prej aty ku ai na flet më gjatë, na mëton më shtruar! Ai diti dhe mundi me kaq klas dhe angazhim, seriozitet dhe përkushtim, të ishte i madh edhe në rolet e vogla. Për të nuk kishte role të mëdha e të vogla, ai punonte që t’i bënte të mëdha edhe rolet e vogla dhe ja arrinte si pakkush tjetër në historinë e artit skenik.
Ka aktorë që thjesht luajnë role dhe ka të tjerë që përkufizojnë një epokë. Sandër Prosi i përkiste kësaj kategorie të dytë. Jeta e tij nuk ishte thjesht historia e një artisti që zgjodhi skenën mbi një profesion të sigurt; ishte rrëfimi i një fati që, pavarësisht kthesave të papritura, e çoi drejt misionit për të cilin ishte ndërtuar. Në xhepin e tij mund të gjendej një diplomë stomatologjie, por në shpirt ai mbante një thirrje që nuk mund të shtypej: thirrjen për teatrin.
Në rininë e hershme, kur provoi të mishëronte një rol në dramën “Vilhelm Tel”, arti ende nuk i kishte hapur dyert. Shfaqja u ndalua, koha ishte e ashpër dhe censura mbërthente gjithçka. Megjithatë, aty u ngulit farë e pashlyeshme: ideja se një njeri mund të bëhej urë midis jetës së përditshme dhe asaj që publiku dëshiron të besojë. Kinemaja dhe grupet amatore i dhanë atij kontaktin e parë me iluzionin artistik; familja ndërkohë kishte plane të tjera. Austria, studimet, profesionet “e sigurta”. Por arti nuk është kurrë i padukshëm: ai pret, duron, dhe në momentin e duhur merr formë.
Kur u kthye në Shqipëri dhe dëgjoi për konkursin e Teatrit Popullor, vendimi ishte i menjëhershëm. Nuk ishte ambicie; ishte kthim në vetvete. Roli i parë në “Prefekti” e vendosi menjëherë përballë publikut, pranë emrave që po ndërtonin arkitekturën e aktrimit shqiptar. Ajo që e veçoi nuk ishte thjesht teknika. Ishte mënyra se si ai i shkrinte emocionet personale brenda substancës së personazhit. Shikimi, që nuk kërkonte asnjë fjalë shtesë. Zëri, që lëvizte mes butësisë dhe autoritetit. Prania skenike, që impononte respekt pa arrogancë.
Në skenë dhe ekran, Sandër Prosi nuk ofronte thjesht performanca, por ndërtime morale. Personazhet e tij vinin me peshë, me dimensione të brendshme, me dilema që publiku i ndiente si të vetat. Ky ishte sekreti i manetizmit të tij: ai nuk imitonte. Ai jetonte.
Kinemaja e bëri atë më të pranishëm dhe, njëkohësisht, më të vështirë për t’u zëvendësuar. Që nga “Debatik” e deri te filmat e mëvonshëm, Prosi e trajtoi kamerën jo si vështrim kontrollues, por si dëshmitare të jetës së personazhit. Kur luante Abdylin në “Vitet e para”, ai nuk kërkonte të pëlqehej; kërkonte të ishte i vërtetë. Dhe kjo e bëri më imponues se çdo retorikë.
Por çdo karrierë e ndritur fsheh në brendësi fragilitet. Portreti i pikturuar në vitin 1985 e mban këtë tension të brendshëm: flokët e shpupurisur, shalli i hedhur me shkujdesje, sytë që duken sikur shohin diçka përtej syzeve. Piktura nuk është vetëm kujtim artistik; është gjurmë e një përpjekjeje për të kapur çastin e fundit, të pashpjegueshëm. Ditët e prillit kur ai u nda nga jeta përfunduan papritur, ashtu siç mbyllet një skenë pa duartrokitje, me një heshtje që peshon më shumë se çdo zë.
Ajo çfarë ndodhi në hotel “Vollga” mbeti pjesërisht në terr. Versionet qenë të kujdesshme, të përmbajtura, si gjithmonë kur arti përplaset me brishtësinë njerëzore. Trupi i tij i rrëzuar, fytyra e shqetësuar, marramendja e beftë: një kufi i tejkaluar aty ku jeta dhe vdekja matin njëra-tjetrën. Ironikisht, ky fund e përforcoi edhe më shumë idenë e një aktori që kishte ende shumë për t’i dhënë skenës.
Edhe pse i nderuar me çmime, tituj dhe mirënjohje, raporti i shtetit me të mbeti shpesh i vakët. Nderimet zyrtare nuk e ngarkuan kurrë artin e tij me patetikë. Ajo që mbeti e pavdekshme nuk ishin medaljet, por personazhet: Jaho Labi, Ismail Qemali, Dhaskal Todri. Figura që, në duart e tij, pushuan së qeni thjesht role dhe u shndërruan në kujtesë kolektive.
Në “Udha e shkronjave”, skena e rikthimit në vendlindje u bë metaforë e njeriut që bart mall dhe përgjegjësi. Nuk po vinin lotët që kërkonte skenari. Vapë, lodhje, përsëritje pafund. Pastaj, një gjest njerëzor: një qese me qershi, një dhuratë e thjeshtë, një kujtesë se arti ushqehet nga gjërat e vogla. Në atë çast emocioni u çlirua dhe skena mori frymë. Kjo nuk ishte vetëm aftësi aktrimi; ishte transparencë e shpirtit.
Në galerinë e roleve të tij, nuk gjejmë përsëritje. Secili personazh duket i përpunuar si një botë më vete. Kjo aftësi vjen nga njohja e thellë e letërsisë, nga metoda e analizës së karakterit, nga respekti ndaj tekstit dhe publikut. Prosi nuk u lejonte roleve të ishin sipërfaqësore. Ai kërkonte thelbin, konfliktin e brendshëm, pyetjen e pathënë.
Trashëgimia e tij nuk qëndron vetëm në filmografi, por në mënyrën se si ai e përkufizoi vetë aktorin: si ndërmjetës mes njeriut dhe së vërtetës. Arti i tij ishte popullor jo sepse lëpte shijet e publikut, por sepse depërtonte në përditshmërinë njerëzore dhe i jepte asaj dimension dinjitoz. Ai e përkujtoi teatrin shqiptar se autenticiteti është më i fuqishëm se çdo dekor, dhe se aktori madhështor është ai që mbetet i përulur para rolit.
Sot, kur e kujtojmë Sandër Prosin, nuk shohim vetëm një karrierë të pasur me mbi tetëdhjetë role. Shohim një model profesionalizmi, një etikë pune dhe një besim të palëkundur te arti. Ai dëshmoi se talenti bëhet vlerë vetëm kur i shërben ndjeshmërisë njerëzore dhe kulturës së përbashkët.
Në fund, ndoshta ky është çelësi i qëndrueshmërisë së tij: Sandër Prosi nuk na kërkon ta kujtojmë. Ai thjesht rishfaqet sa herë që skena kërkon të vërtetën.