Nga Albert Vataj
Ai, Skënder Rusi, ai që na magjepsi me fjalën dhe poezinë e tij, prej dy vitesh ka marrë udhën e përjetësisë, për të hedhur farë shpirti në yjësitë e galaksisë, për t’i dëshmuar hapësirës etjen e këndimshme dashurisë.
Në panteonin e letrave shqipe, në atë kreshtë të krenarisë dhe përkatësisë, ka zëra që nuk vijnë për të tronditur muret e kohës me zhurmë, por për t’i gërryer ato me ëmbëlsinë e një pikimi melankolik, për t’u folur zemrave dhe kënduar shpirtrave, hymnizuar dashurisë dhe blatuar fjalës.
Skënder Rusi ishte pikërisht ky misionar, një lirik buzëhollë, një aristokrat i vargut, i cili e shndërroi jetën e tij në një pelegrinazh të pafundëm drejt altarit të dashurisë. Sot, teksa shënohen dy vite nga ikja e tij fizike në amshim, kuptojmë se përjetësia e ka të pamundur ta ndjekë nga pas, veçse duke përsëritur si një jehonë liturgjike fjalët e tij që u bënë vargje, poezitë që i kënduan ndjenjës dhe metaforat që e ngritën tokësoren në hyjnore.
E gjithë ekzistenca e Rusit ishte një fill i pandërprerë vargjesh. Ai nuk shkroi thjesht poezi, ai gjalloi përmes tyre. Zemra dhe pena, shpirti dhe fryma e tij bashkëjetuan në atë farkë të gjëmishme të fjalës, ku thellësia e etershme njerëzor zhvishej nga banalja, për t’u veshur me petkun e këngës. Krijimtaria e tij gjeti prehje pikërisht në dëshirimin e atyre që e shohin poezinë, jo si një ushtrim estetik, por si një kopsht të harlisur lulesh dhe aromash, ku çdo gjemb është një dhimbje dhe çdo petale, një premtim drite.
Nuk mund të konceptohet profili letrar i Skënder Rusit pa Korçën, qytetin që për të nuk ishte thjesht një vendlindje apo një dekor gjeografik, por një mitologji e gjallë personale. Korça e Rusit është një qytet shpirtëror i mbuluar nga një hir melankolik, një hapësirë ku trotuaret dëshmojnë dashuri të vjetra dhe ku retë presin nën qiellin e ngrysur që dielli i frymëzimit të lindë sërish.
Korça e Rusit nuk është thjesht një dekor, ajo është një gjendje shpirtërore që të kujton thënien e famshme të Paul Éluard: “Ka botë të tjera, por ato janë të gjitha brenda kësaj sonte.” Për Skënder Rusin, ajo “botë tjetër” ishte Korça e treguar përmes përlotjes së vargut, një vend ku trotuaret dëshmojnë dashuri të vjetra nën një qiell që pret diellin.
Ai e ktheu këtë qytet në një frymëzim të përhershëm, duke i dhënë serenatës korçare një dimension të ri filozofik dhe elitarn nëpërmjet shkrimit. Në vargjet e tij, Korça nuk është thjesht e bukur; ajo është e përvajshme, elegante, nostalgjike dhe e mbarsur me një vetmi krijuese që vetëm një lirik i racës së tij mund ta deshifronte dhe ta kthente në art.
Me një krijimtari që u shtri në më shumë se pesë dekada dhe që u kurorëzua me 25 vëllime poetike, Skënder Rusi ndërtoi një nga oazet më të pasura të lirikës shqiptare.
Duke parë këtë trashëgimi, të vjen ndërmend thënia e Jorge Luis Borges: “Nga të gjitha instrumentet e njeriut, më i mahnitshmi është libri; të tjerët janë zgjatime të trupit, por libri është zgjatim i imagjinatës dhe i kujtesës.” Rusi i zgjati kujtesën dashurisë shqiptare, duke e bërë atë të prekshme për brezat.
Përgjatë gjysmë shekulli, ai nuk devijoi kurrë nga boshti i tij ekzistencial, dashuria si zanafillë dhe mbarim. Për Rusin, dashuria nuk ishte thjesht një temë, por një kod moral, një mënyrë për t’u përballur me vdekshmërinë.
Vargu i tij përshkohet nga një trishtim i hollë, i cili nuk e gjunjëzon lexuesin, por e fton atë në meditim mbi përkohshmërinë e njeriut dhe përjetësinë e ndjenjës.
Përtej dashurisë romantike, ai këndoi me të njëjtën dritë për njerëzit e thjeshtë, miqtë, dhe humbjet e mëdha, duke e kthyer dhimbjen në një urë komunikimi universal.
Apsolutizmi i tij poetik qëndronte në faktin se ai refuzoi t’i dorëzohej rrymave kalimtare apo eksperimenteve të zhurmshme formale. Ai mbeti besnik i rimës së brendshme, muzikës së fjalës dhe pastërtisë së gjuhës shqipe, duke e skalitur vargun me saktësinë e një argjendari.
“Poetët nuk ikin, ata thjesht ndërrojnë adresë; zhvendosen nga tavolina e shkrimit në memorien e pashlyeshme të një kombi.”
Siç do të shprehej Federico García Lorca: “Poezia është thjesht ajo që ka mbetur e gjallë nga njeriu, kur ai vetë ka vdekur.” Skënder Rusi e dinte këtë sekret; ai nuk shkroi thjesht poezi, por la pas gjurmët e gjakut të tij shpirtëror në çdo varg, duke bërë që vdekja të mos gjejë asgjë për të rrëmbyer, përveç një filli të thjeshtë ekzistencial.
Sot, dy vite pa praninë e tij fizike, Skënder Rusi mbetet një figurë monumentale e kulturës sonë. Poezia e tij nuk ka humbur asgjë nga freskia ose fuqia e saj komunikuese; ajo vazhdon të lexohet, të recitohet dhe të përcjellë atë emocion të pastër që vetëm arti i vërtetë mund ta gjenerojë. Ai arriti t’i japë poezisë shqipe vargje të paharrueshme, duke dëshmuar se madhështia e një shkrimtari nuk matet me pompozitetin e deklaratave, por me thellësinë e gjurmës që ai le në shpirtin e lexuesit.
Kujtimi i tij mbetet i gjallë, i pacenuar nga harresa, pikërisht sepse ai nuk shkroi për të kaluarën, por për të gjitha ato të nesërme ku njerëzit do të vazhdojnë të dashurojnë, të vuajnë dhe të kërkojnë dritë nën qiejt e vrenjtur të jetës. Me respektin më të thellë dhe me një mirënjohje të pashuar, sot përulemi para kujtimit të poetit që e ktheu jetën në këngë dhe këngën në përjetësi.
Në këtë përvjetor të dytë të amshimit të tij, kuptojmë se Skënder Rusi jetoi pikërisht ashtu siç sugjeronte Pablo Neruda: “Nëse asgjë nuk na shpëton nga vdekja, të paktën dashuria le të na shpëtojë nga jeta.” Ai shpëtoi nga harresa e kësaj jete sepse e ktheu veten në një monument të gjallë të ndjenjës. Poezia e tij nuk ka humbur asgjë nga freskia; ajo mbetet një testament i hapur…