Nga Albert Vataj
Më 22 maj 1813 lindi Richard Wagner, një prej atyre gjenive që nuk hynë në historinë e artit për të zënë një vend, por për ta përmbysur vetë rendin e saj. Ai nuk ishte thjesht kompozitor. Ishte stuhi. Ishte një shpërthim vullkanik i shpirtit romantik gjerman. Ishte ai që e ktheu operën nga argëtim aristokratësh në një liturgji tronditëse të fatit njerëzor, në një teatër ku muzika, miti, filozofia dhe tragjedia shkriheshin në një të vetme. Me të, arti nuk këndonte më vetëm; arti gjëmonte.
Në historinë e muzikës klasike, pak emra kanë ngjallur njëherësh aq adhurim dhe aq mospranim sa Wagneri. Ai mbetet një figurë e papajtueshme me qetësinë, sepse vetë natyra e tij krijuese ishte përplasje. Ishte kompozitor, poet, teoricien, regjisor skene, dirigjent dhe ideolog i teatrit muzikor. Ai nuk pranonte kufij mes disiplinave. Nuk pranonte as kufijtë e moralit të kohës, as kufijtë e harmonisë tradicionale. Në një shekull ku opera ishte ende e ndarë mes muzikës dhe dramaturgjisë, Wagneri i bashkoi ato në një trup të vetëm organik, duke krijuar atë që e quajti “Gesamtkunstwerk”, veprën totale të artit, ku fjala, skena, muzika, miti dhe ndriçimi merrnin frymë në të njëjtin organizëm estetik.
Në këtë kuptim, ai nuk kompozonte thjesht opera; ai ndërtonte universe. Në “Der Ring des Nibelungen”, atë cikël kolosal që ndryshoi përgjithmonë historinë e muzikës, ai ngriti një kozmos mitologjik ku pushteti, lakmia, dashuria, tradhtia dhe shkatërrimi i botës shfaqen si drama të përjetshme të shpirtit njerëzor. Kjo vepër nuk është vetëm muzikë; është një katedrale tingujsh, një apokalips i orkestruar, një lumë simbolesh ku hyjnitë bien nga fronet dhe njeriu mbetet i vetëm përballë etjes së vet për pushtet dhe shpëtim.
Wagneri ishte ndër të parët që e kuptoi se muzika mund të depërtojë në psikikën njerëzore me një forcë që fjala nuk e arrin dot. Ai përdori leitmotivin, temat muzikore të lidhura me personazhe, ide apo fate, jo si dekor, por si një mekanizëm psikologjik që e bënte orkestrën të mendonte dhe të kujtonte bashkë me spektatorin. Muzika e tij nuk shoqëronte ngjarjen; ajo zbulonte nëndijen e saj. Pikërisht për këtë arsye ndikimi i Wagnerit është aq i thellë edhe sot: nga muzika simfonike te kolonat zanore të filmave modernë, nga Gustav Mahler te John Williams, jehona e tij vazhdon të dëgjohet si një bubullimë e largët që nuk pushon.
Por Wagneri nuk qe vetëm gjeni. Ai ishte edhe plagë. Një shpirt i trazuar, i mbërthyer nga kontradikta të thella, nga narcizmi, utopia politike, epshi i lavdisë dhe errësira ideologjike. Marrëdhëniet e tij sentimentale qenë skandaloze për kohën. Jetoi në borxhe, në arrati, në përplasje të pandërprera me establishmentin kulturor dhe politik. Ishte revolucionar në art dhe rebel në jetë. U përfshi në kryengritjen e Dresdenit më 1849 dhe u detyrua të mërgojë në Zürich. Ishte i bindur se arti duhet të rrëzonte strukturat e kalbura të shoqërisë dhe të rilindte njeriun përmes përjetimit estetik.
Megjithatë, hija më e rëndë që vazhdon ta ndjekë është antisemitizmi i tij. Shkrime si “Das Judenthum in der Musik” mbeten njolla të errëta në trashëgiminë e tij intelektuale. Ato nuk mund të relativizohen dhe as të fshihen. Wagneri artikuloi ide përjashtuese dhe paragjykuese që më vonë do të instrumentalizoheshin nga ideologjia naziste. Kjo e bëri figurën e tij një nga më të debatueshmet në kulturën perëndimore. Tragjedia e reputacionit të tij u thellua kur Adolf Hitler e shndërroi muzikën e Wagnerit në pjesë të estetikës propagandistike të Rajhut. Hitleri e adhuronte atë pothuajse në mënyrë mistike, duke e parë si mishërim të shpirtit gjerman.
Dhe megjithatë, reduktimi i Wagnerit vetëm në këtë prizëm do të ishte një tjetër padrejtësi historike. Ai vdiq më 1883, shumë kohë përpara ngritjes së nazizmit. Muzika e tij nuk mund të gjykohet vetëm nga përdorimi ideologjik që iu bë më pas. Arti i madh shpesh përfundon në duar të errëta, por kjo nuk e zhbën kompleksitetin e tij estetik. Wagneri mbetet një figurë që kërkon lexim kritik dhe jo gjykim të thjeshtëzuar. Ai duhet parë si produkt i një Gjermanie romantike të shekullit XIX, ku nacionalizmi kulturor, mitologjia dhe teoritë racore po përziheshin rrezikshëm me idealizmin filozofik.
Në planin artistik, ai vazhdon të mbetet i pakapshëm. Veprat si Tristan und Isolde, Parsifal dhe Die Meistersinger von Nürnberg nuk janë vetëm kulme muzikore; ato janë eksplorime metafizike të dëshirës, fajit, shpëtimit dhe vetmisë njerëzore. Në “Tristan und Isolde”, harmonia e tij shpërthen kufijtë e tonalitetit tradicional dhe paralajmëron modernizmin muzikor të shekullit XX. Shumë muzikologë e konsiderojnë akordin e famshëm të Tristanit si një nga çastet më revolucionare në historinë e muzikës perëndimore.
Wagneri ishte gjeni i teprisë. Gjithçka tek ai ishte monumentale: ambicia, muzika, egoja, polemika, vizioni. Ai nuk njihte masë. Prandaj arti i tij nuk mund të dëgjohet në mënyrë të vakët. Ose e refuzon, ose e dorëzon veten brenda vorbullës së tij emocionale. Nuk ka neutralitet përballë Wagnerit.
Edhe sot, në Bayreuth Festspielhaus, teatri që ai ndërtoi për vizionin e vet artistik, muzika e tij vazhdon të kremtohet si një rit i shenjtë estetik. Çdo interpretim i operave të tij mbetet një sfidë titanike për dirigjentët, orkestrat dhe regjisorët. Ai vazhdon të jetë një mal që arti nuk e ka kapërcyer plotësisht.
Richard Wagner mbetet një paradoks gjigant: krijues i dritës dhe bartës i errësirës; revolucionar i artit dhe njeri i mbushur me paragjykime; profet i modernes dhe rob i demonëve të vet. Por pikërisht ky tension e bën figurën e tij kaq tronditëse. Ai nuk erdhi për të qetësuar shpirtin njerëzor. Erdhi për ta trazuar atë.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse muzika e tij ende sot nuk dëgjohet vetëm me veshë. Ajo përjetohet si një stuhi e brendshme, si një ortek emocionesh që të rrëmben drejt humnerave dhe lartësive të qenies. Wagneri nuk kërkoi kurrë të ishte i dashur nga të gjithë. Ai kërkoi të ishte i paharrueshëm. Dhe ia doli.