8 prill 1937, kur Shtypshkronja Françeskane, Shkodër solli në jetë “Lahuta e Malcís”, kryeveprën e At Gjergj Fishtës

Nga Albert Vataj
Sot, më 8 prill, kur kalendari i letrave shqipe shënon përvjetorin e botimit të plotë të “Lahutës së Malcís” (1937), ne nuk përkujtojmë thjesht një libër, por lartësimin e një monumenti që u gdhend për tridhjetë vite me radhë në Shtypshkronjën Françeskane të Shkodrës. At Gjergj Fishta nuk hodhi në letër thjesht 15.613 vargje, ai thuri aty korracën mbrojtëse të qenies sonë, duke e kthyer dialektin gegë në një gjuhë hyjnore që i bën ballë harresës dhe tjetërsimit.

Ky përvjetor na fton në një reflektim të thellë mbi atë që mund ta quajmë “Bibla Kombëtare” e shqiptarëve.
“Lahuta e Malcís” lindi nga një shqetësim i madh, pothuajse metafizik. Fishta e ndjeu në “pejëzit e shpirtit” rrezikun që i kanosej trojeve arbnore teksa muzgu i gjatë osman po jepte shpirt. Në atë horizont të mjegullt, ku shfaqeshin hijet e huaja që kërkonin të copëtonin Hotin, Grudën dhe Plavën, Fishta thirri në ndihmë muzat e maleve.
Vepra nuk është thjesht një kronikë luftash, është një akti i mbijetesës së genit. Ajo dokumenton Lidhjen e Prizrenit, rrebeshet e Kongresit të Berlinit dhe dridhjet e Pavarësisë, duke i shndërruar ngjarjet historike në një arkivë poetike ku arti dhe historia bëhen një.

Siç vëren me mprehtësi studiuesi Behar Gjoka, kjo vepër është akti më i lartë i përfaqësimit të trinomit, Gjuhë, Fe, Atdhe. Për dekada me radhë, ideologjitë e mbrapshta tentuan t’i gjymtonin këtë trinom, duke dashur t’i “humbnin” gjuhën dhe ta linin vetëm si një binom të cunguar.
Por gjuha e “Lahutës” është e pamposhtur. Ajo është “pallati më i lartë” i shqipes, një ndërtesë epike ku çdo varg i tetërrokësh tingëllon si goditje çekani mbi kudhën e historisë. Fishta nuk shpiku një botë, ai e mori lëndën nga eposi popullor dhe e ngriti atë në shkallën e një letërsie botërore, duke u bërë, siç thotë Prof. Xhevat Lloshi, arkitekti i një “ndërtese epike letrare” që i bën nder familjes së poemat homerike.

Historia e pritjes së kësaj vepre është po aq dramatike sa vetë poema. Ka një dhimbje të thkshme në mënyrën se si “Lahuta” u trajtua pas Luftës së Dytë Botërore:
Ata që e lexuan: E çmuan si “Vade Mekum” (udhërrëfyes) të çdo atdhetari dhe si një “monument klasik të rodit trako-ilir”.
Ata që e mohuan: E etiketuan si reaksionare ose e hodhën si “leckurinë” pa vlerë, shpesh pa e lexuar fare, vetëm sepse arti i Fishtës ishte një pengesë e pakapërcyeshme për doktrinat internacionaliste që kërkonin të fshinin kufijtë e identitetit kombëtar.

“Kryevepra e tij, ‘Lahuta e Malcís’, është çmuar si Bibël kombëtare dhe është quajtur: përmendore kombëtare, monument klasik i rodit trako-ilir; udhëndriçues për ata që dëshprohen…” — Rexhep Qosja
Sot, kur pluhuri i ideologjive ka rënë, “Lahuta e Malcís” na shfaqet e pastër, si një klithmë lajmërimi që vjen nga thellësitë e shekujve. Ajo mbetet udhëndriçuesi ynë në kohë rreziku, dëshmia e gjallë se gjuha shqipe është streha e fundit dhe më e sigurt e një kombi.
Rileximi i Fishtës në këtë 8 prill nuk është thjesht një akt ceremonial, por një ribashkim me veten. Është pranimi i një trashëgimie që na kujton se, përderisa të ketë frymë shqiptare që shqipton vargjet e tij, “Lahuta” do të vazhdojë të kumbojë si shpirti i pavdekshëm i Arbërit.