Nga Albert Vataj
Në historinë e kinemasë dhe të teatrit shqiptar ka aktorë që mbahen mend për rolet e mëdha, protagonistët që mbartin peshën e rrëfimit. Por ka edhe të tjerë që, ndonëse shpesh qëndrojnë në plan të dytë, arrijnë të krijojnë personazhe aq të gjalla, aq të skalitura në kujtesën e publikut, sa bëhen të pazëvendësueshëm në strukturën e veprës. Kësaj kategorie i përket pa mëdyshje Birçe Hasko — një nga mjeshtrat më të veçantë të karaktereve në kinematografinë shqiptare, një aktor me një individualitet të fortë interpretativ dhe një pedagog që ka formuar breza të tërë artistësh.
Ai lindi më 15 mars 1942, në Dukat të Vlorës, në një mjedis që ruante gjallërisht temperamentin e kulturës labë. Ky fond shpirtëror, i përbërë nga humori i hollë popullor, mënyra karakteristike e të folurit dhe një temperament i natyrshëm teatral, do të bëhej më vonë një nga burimet e pashtershme të energjisë së tij krijuese.
Rruga e tij drejt artit nuk nisi menjëherë në skenë. Në vitin 1961 ai përfundoi shkollën e mesme pedagogjike “Jani Minga”, duke zgjedhur fillimisht profesionin e mësuesit. Për disa vite punoi si arsimtar dhe drejtor shkolle në fshatrat Amanikaj, Nivicë të Tepelenës dhe Poro të Vlorës. Ishte një periudhë e rëndësishme formimi njerëzor: kontakti i përditshëm me njerëzit e zakonshëm, me botën e tyre shpirtërore, me mënyrën e tyre të të menduarit dhe të të shprehurit, i dha atij një njohje të drejtpërdrejtë të tipave popullorë që më vonë do të shfaqeshin në personazhet e tij.
Në vitin 1965 ai hyri në Institutin e Lartë të Arteve, ku studioi për aktrim deri në vitin 1969. Që nga përfundimi i studimeve dhe për dekada me radhë, ai u bë pjesë e jetës akademike të institucionit, duke punuar si pedagog i mjeshtërisë së aktorit në Akademinë e Arteve. Në periudhën 1989–1994 mbajti edhe detyrën e dekanit të Fakultetit të Artit Skenik, duke ndikuar drejtpërdrejt në formimin profesional dhe estetik të studentëve.
Aktori i karaktereve
Në teatër, Birçe Hasko u shqua kryesisht për role të planit komik, ku mund të shpaloste më lirshëm potencialin e tij të natyrshëm interpretativ. Personazhe si Milo Tafani në komedinë “Shi në plazh” të Teodor Laço, Abaz Kola në “Shtëpia me dy porta” të Ruzhdi Pulaha, apo Shazo në dramën “Familja e peshkatarit” të Sulejman Pitarka, dëshmuan një aktor me sens të mprehtë të komikes dhe me një aftësi të rrallë për të gdhendur tipa.
Natyra e tij fizike dhe temperamentale i jepte mundësinë të ndërtonte personazhe me një nuancë të veçantë “fshatarake”, jo në kuptimin e karikaturës, por si një pasqyrim i gjallë i botës popullore. Fizionomia e tij shprehëse, reagimet spontane, mënyra karakteristike e të folurit dhe një instinkt i lindur për ritmin e situatës komike e bënin interpretimin e tij të pazëvendësueshëm.
Megjithatë, është në kinematografi që individualiteti i Birçe Haskos mori formën më të plotë. Ai nuk ishte aktori i protagonizmit klasik; përkundrazi, ai ishte mjeshtri i roleve dytësore që shpesh i jepnin filmit një dimension të ri karakteresh dhe situatash.
Në filmografinë e tij numërohen 32 role, ku spikatin interpretime në filma të rëndësishëm të kinemasë shqiptare si:
Kur zbardhi një ditë – ku interpretoi ballistin Sulo, një figurë me tension dramatik;
Malet me blerim mbuluar – në rolin e Osmanit;
Njeriu me top – ku krijoi personazhin e paharrueshëm Tosun Baçi;
Koncert në vitin 1936 – si Tellalli, një figurë plot ngjyra dhe humor;
Radiostacioni – në rolin e Mete Aliut;
Dhe vjen një ditë – ku interpretoi dajë Alushin;
Përrallë nga e kaluara – si plaku i sertë, një figurë karakteristike me humor të thatë;
Shkëlqim i përkohshëm – në rolin e babait të Danes, interpretim për të cilin fitoi çmimin e dytë në Festivalin e Filmit;
si dhe në filmin e mëvonshëm I dashur armik.
Stili interpretativ
Loja e Birçe Haskos përshkohet nga një humor i çlirët dhe spontan, që nuk kërkon efektin e jashtëm, por buron nga vetë karakteri i personazhit. Ai ishte një aktor që e ndërtonte figurën përmes detajeve: një intonacion i papritur, një gjest i vogël, një pauzë në dialog.
Portreti i tij me nuancë komike, mimika elastike dhe një plasticitet i veçantë skenik e bënin të aftë të krijonte tipa të gjallë e të dallueshëm. Në interpretimin e tij shpesh ndihej edhe një ngjyrim burlesk, një mënyrë për të theksuar kontrastet e karakterit pa e humbur kurrë vërtetësinë psikologjike.
Një element tjetër i rëndësishëm ishte e folura: ai përdorte me finesë intonacionet e zhargonit lab, duke i dhënë personazheve një identitet të qartë social dhe kulturor. Kjo mënyrë e artikulimit, e shoqëruar me një prani shpesh sfiduese ndaj partnerit në skenë, një lloj “karshillëku” karakteristik, krijonte situata dramatike dhe komike me një energji të veçantë.
Pedagogu dhe formuesi i brezave
Përveç karrierës si aktor, Birçe Hasko ka një kontribut të gjerë në pedagogjinë e aktrimit. Për vite me radhë ai ka punuar me studentët në përgatitjen e etydeve, fragmenteve dramatike dhe në inskenimin e 18 veprave të plota teatrore, duke u bërë një nga figurat e rëndësishme të formimit profesional të aktorëve shqiptarë.
Në këtë rol ai nuk ishte vetëm mësues i teknikës skenike, por edhe i etikës së profesionit: një pedagog që u kërkonte studentëve të gjenin të vërtetën e personazhit dhe të ndërtonin karaktere të besueshme, të rrënjosura në realitetin njerëzor.
Vlerësimet
Për kontributin e tij në art dhe kulturë, ai është nderuar me disa tituj të rëndësishëm:
“Artist i Merituar” (13 nëntor 1989)
Titulli universitar “Profesor” (10 prill 1995)
“Mjeshtër i Madh” (2002)
“Qytetar Nderi” i Orikumit (2002)
Një prani e paharrueshme
Birçe Hasko mbetet një nga ato figura që dëshmojnë se arti i aktrimit nuk qëndron vetëm në madhësinë e rolit, por në thellësinë e karakterit. Ai ishte mjeshtër i tipave, i detajeve, i nuancave të vogla që e bëjnë një personazh të jetojë përtej ekranit.
Në kujtesën e kinemasë shqiptare ai do të mbetet si një aktor me nuri të veçantë komik, plasticitet të rrallë skenik dhe një autenticitet të pakrahasueshëm, një artist që i dha jetë botës së karaktereve popullore me një freski dhe origjinalitet që vështirë se mund të përsëritet.
Në këtë 84-vjetor të lindjes, figura e tij rikujton jo vetëm një aktor të talentuar, por edhe një formues të kulturës skenike shqiptare, një artist që i dha zë dhe fytyrë një galerie të tërë personazhesh të paharrueshme.
