Nga Albert Vataj
Fëmijëve, që në vogëli, duhet t’u mësojmë gjëra të thjeshta dhe të çmuara. Që Dielli lind në Lindje dhe perëndon në Perëndim. Që nëse e shtrin dorën e djathtë drejt Lindjes, fytyra jote është e kthyer nga Veriu dhe shpina mbetet nga Jugu. Duhet t’u tregojmë se uji i një lumi ka gjithmonë një drejtim: atë që e çon drejt detit. Që edhe Hëna ndjek rrugën e saj të heshtur, duke lindur në Lindje dhe duke u zhdukur në Perëndim. Dhe se, në netët pa Hënë, ekziston një yll i veçantë i gatshëm të udhëheqë këdo që di të vështrojë qiellin, Ylli Polar, ai që tregon Veriun dhe që, për syrin e vëmendshëm, rrëfen edhe gjerësinë gjeografike të atij që e sodit. T’u tregojmë se sa ngjyra ka ylberi, sa stinë ka viti… dhe plot të tilla gjëra.
Do të ishte bukur t’u mësonim të lexojnë detin dhe qiellin, të kuptojnë se një zog në mes të oqeanit është shenjë toke, se era ka gjuhën e saj dhe retë kanë kujtesën e motit që po vjen. Kjo nuk është thjesht dije, është një alfabet i lashtë i lidhjes me botën dhe përkatësisë.
Por mbi të gjitha, duhet t’u mësojmë diçka që qëndron përtej çdo orientimi gjeografik, respektin dhe dashurinë për kafshët, për pemët, për tokën dhe për të gjithë elementët që e bëjnë të mundur jetën.
Sepse telefoni mund të presë. Fëmijëria jo.
Kjo ide nuk është vetëm një ndjesi poetike, ajo mbështetet edhe nga mendimi bashkëkohor pedagogjik dhe psikologjik. Maria Montessori theksonte se “duart janë instrumentet e inteligjencës”. Fëmija mëson përmes prekjes, përjetimit dhe ndërveprimit real me botën, jo përmes ndërmjetësimit të ekranit. Në të njëjtën linjë, Jean Piaget argumentonte se njohja ndërtohet në faza, përmes eksplorimit aktiv, një fëmijë që nuk e përjeton botën fizikisht, rrezikon të ndërtojë një kuptim të cunguar të saj.
Nga ana tjetër, Sherry Turkle paralajmëron se lidhja e hershme dhe e tepruar me teknologjinë krijon iluzionin e komunikimit, duke dobësuar aftësinë për marrëdhënie të thella njerëzore. Ndërsa Jonathan Haidt dhe Jean Twenge kanë dokumentuar rritjen e ankthit, izolimit dhe vështirësive emocionale tek fëmijët e rritur nën dominimin e ekraneve, sidomos kur këto zëvendësojnë lojën e lirë dhe kontaktin me natyrën.
Në një dimension tjetër, Richard Louv e quan këtë shkëputje “mungesë nga natyra” (nature-deficit disorder), duke theksuar se fëmijët kanë nevojë për kontakt të drejtpërdrejtë me tokën, pemët dhe hapësirën e hapur për të zhvilluar jo vetëm trupin, por edhe imagjinatën dhe empatinë.
Prandaj, përpara se t’u japim një pajisje që i lidh me një botë virtuale, duhet t’i lidhim me botën reale. T’u mësojmë të orientohen pa GPS, të kuptojnë pa kërkuar menjëherë në Google, të ndiejnë pa filtrin e ekranit.
Sepse telefonat shkarkohen. Rrjeti zhduket. Sinjali luhatet.
Ndërsa urtësia, ajo që ndërtohet në përvojë, në vëzhgim, në heshtje dhe në lidhje, nuk humbet kurrë sinjalin.
Ndoshta lidhja më e rëndësishme që duhet të mbrojmë është pikërisht kjo, ajo mes fëmijëve dhe botës që i rrethon. Nëse mësojnë të dëgjojnë tokën, erën dhe qiellin, nuk do të jenë kurrë vërtet të shkëputur… madje as nga telefoni.