SOT NE DITELINDJEN E MJESHTRIT TE RILINDJES SE ARTE
Nga Albert Vataj
“Është vërtet qielli ai që na dërgon ndonjëherë disa njerëz që nuk përfaqësojnë vetëm njerëzimin, por vetë hyjninë.” Kështu Giorgio Vasari, në veprën e tij monumentale
”Jetët e piktorëve, skulptorëve dhe arkitektëve më të shkëlqyer”, përpiqet të gjejë një gjuhë të denjë për të përkufizuar të papërkufizueshmin,figurën e Leonardo da Vinci. Nuk është thjesht një lavdërim, është një pranim i pamundësisë për ta kufizuar atë brenda masës njerëzore.
I lindur më 15 prill 1452 në Vinci, Leonardo u bë që në gjallje një emblemë e gjallë e Rilindja Evropiane, një epokë që kërkonte të ribënte botën përmes njeriut, por që në të gjeti një qenie që e tejkalonte vetë këtë ambicie. Ai ishte një shumësi e gjallë, piktor, skulptor, arkitekt, inxhinier, anatomist, muzikant dhe mendimtar. Megjithatë, me një përulësi të çuditshme, ai e quante veten “njeri i paarsimuar”, njeri pa shkollë, duke nënvizuar se dija e tij nuk buronte nga autoriteti i librave, por nga përvoja, vrojtimi dhe një etje e pashuar për të njohur.
Jeta e tij nis me një hije sociale, biri i paligjshëm i Ser Piero da Vinci dhe Caterina. Ky status, në një shoqëri të rregulluar nga ligjet e trashëgimisë dhe moralit, e vendosi që herët në një pozitë të ndërmjetme, as plotësisht brenda, as plotësisht jashtë rendit. Ndoshta pikërisht kjo gjendje liminale e ushqeu atë liri të brendshme që do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës.
Në Firence, nën kujdesin e të atit, ai hyri në punishte tek Andrea del Verrocchio, një nga qendrat më të gjalla të artit të kohës. Aty, në një mjedis ku mjeshtëria ndërthurej me konkurrencën dhe bashkëpunimin, Leonardo hasi figura si Sandro Botticelli, Domenico Ghirlandaio dhe Pietro Perugino. Por edhe në këtë mjedis të ngarkuar me talente, ai shquhej për një ndjeshmëri të pazakontë ndaj dritës, trupit dhe lëvizjes, një mënyrë të parit që nuk ishte thjesht artistike, por ontologjike.
Largimi i tij drejt Milanos në vitin 1483 shënon një kthesë vendimtare. Para Ludovico Sforza, ai nuk u paraqit fillimisht si piktor, por si inxhinier dhe shpikës, një gjest që tregon se për Leonardon, arti nuk ishte i ndarë nga teknika, por një shprehje e së njëjtës inteligjencë krijuese. Në oborrin sforzesk ai u bë një orkestrues i gjithçkaje, nga festat madhështore me makineri skenike deri te projektet ushtarake dhe hidraulike. Kjo ishte periudha ku ai arriti një kulm të rrallë krijues.
Këtu lindin vepra që nuk janë thjesht piktura, por paradigma të shikimit, ”Darka e Fundit”, një dramë e ngrirë në momentin e shpalljes së tradhtisë, ”Virgjëresha e Shkëmbijve”, ku natyra bëhet mister i gjallë, dhe ”Zonja me herminë”, një portret që tejkalon portretin për t’u bërë studim i shpirtit.
Rënia e Sforzëve në 1499 e detyroi Leonardon të hyjë në një periudhë endjeje ndërmjet oborreve italiane. Në rikthimin në Firence, ai u përball me një sfidë monumentale, ”Beteja e Angiarit”. Ky projekt, i mbetur i papërfunduar dhe i humbur, mbetet një nga mitet më të mëdha të historisë së artit, një vepër që ekziston më shumë në rrëfime dhe kopje sesa në realitet. Ironikisht, ishte pikërisht Giorgio Vasari ai që, dekada më vonë, e mbuloi atë me një afresk të tijin, duke e varrosur ndoshta përgjithmonë.
Në këtë periudhë ai krijon edhe veprën më të famshme në historinë e artit, Mona Lisa. Nuk është vetëm buzëqeshja ajo që magjeps, është tensioni midis dukjes dhe asaj që fshihet, midis trupit dhe enigmës. Në sallat e Louvre Museum, kjo pikturë vazhdon të jetë një magnet universal, jo sepse jep përgjigje, por sepse prodhon pyetje.
Fundi i jetës së tij lidhet me një akt të rrallë njohjeje mbretërore. I ftuar nga Francis I of France, ai u vendos në Clos Lucé, pranë Amboise, me titullin “piktor, arkitekt dhe mekanik i parë i mbretit”. Kjo nuk ishte thjesht një strehë, por një kurorëzim simbolik i një jete të jashtëzakonshme. Megjithatë, edhe këtu, ai mbeti më shumë një mendje që sodit sesa një dorë që prodhon.
Vdekja e tij në 1519 nuk i dha fund misterit. I varrosur në Chapel of Saint Hubert, eshtrat e tij u shpërndanë gjatë trazirave të mëvonshme fetare, duke e lënë edhe trupin e tij në të njëjtën gjendje enigmatike si veprën.
Por ndoshta thelbi i Leonardos qëndron në përmbysjen që ai i bëri vetë idesë së krijimit. Në një kohë kur arti shihej si pasqyrim i hyjnores, ai e ktheu artin në një instrument për të depërtuar në sekretet e krijimit. Për të, piktori nuk ishte një imitues, por një bashkëkrijues, një mendje që, përmes vëzhgimit dhe imagjinatës, mund të rindërtojë botën.
Në këtë kuptim, ai ishte një pararendës i largët i iluminizmit, shumë përpara Denis Diderot, duke synuar një dije enciklopedike të mbështetur jo në autoritet, por në përvojë. Fletoret e tij, të mbushura me skica, pyetje dhe hipoteza, janë dëshmi e një mendjeje që nuk pushon kurrë së kërkuari.
Leonardo mbetet kështu një figurë që nuk mund të mbyllet në histori. Ai është një proces, një mënyrë e të menduarit, një etje për të parë më thellë, për të kuptuar më shumë, për të mos u kënaqur kurrë me të dukshmen. Dhe ndoshta pikërisht për këtë, siç sugjeron Vasari, ai nuk i përket vetëm njerëzimit, por edhe asaj që ne, në mungesë të një fjale më të saktë, e quajmë hyjnore.