Nga Albert Vataj
Marjeta Ljarja (Marjeta Ilo) është një aktore e mirënjohur shqiptare, e lindur në Pogradec më 3 shtator 1955. Ajo e nisi rrugëtimin artistik në teatrin e qytetit të saj të lindjes, ku spikati për ndjeshmërinë dhe forcën interpretative. Më pas, u bë pjesë e Teatrit Kombëtar në Tiranë, duke dhuruar një galeri rolesh të paharrueshme në skenë dhe kinematografi, që e kanë bërë një figurë të dashur dhe të respektuar në kulturën shqiptare.
Ajo është kujtesë, frymë, një shenjë e pashlyeshme në horizontin e artit shqiptar. Nga brigjet e liqenit të Pogradecit tek dritat e skenës kombëtare, nga borërat e Martaneshit tek rrethimi i kujtesës ku u ngjiz një nga interpretimet më madhështore të kinemasë sonë, ajo hodhi hap pas hapi një rrugë që u bë vetë histori.
“Donika” e filmit “Në pyjet me dëborë ka jetë” nuk ishte thjesht një rol i parë, por hyrja solemne e një shpirti të ndritur në oborrin e kinemasë. Ishte përqafimi i fatit, lartësimi i një dritëzimi të brishtë, ku Marjeta solli fisnikërinë e gruas shqiptare, butësinë e shpirtit të saj dhe ndjeshmërinë e një romance të ngjizur mbi borën e Martaneshit. Pikërisht aty, ku kinemaja u bë edhe altar i një dashurie që do të shndërrohej në përjetim: Marjeta dhe Rikard Ljarja. Ai sharmant e shpirtfisnik shkodran, ajo vajza e ëmbël e liqenit të Pogradecit. Hapat e tyre në film u matën me rrahjet e zemrës, për t’u bërë më pas udhëtim i përbashkët në jetë dhe në art.
Vitet kanë kaluar, kujtimet janë shndërruar në kujë dhe mall. Rikardi, që do të mbushte 80 vjet më 1 prill 2023, iku para kohe, duke mbetur i skalitur në memorien e artit tonë, në dhimbjen dhe mungesën e Marjetës. Por ai ende rron në buzëqeshjen e saj, në shikimin që pasqyron fisnikëri, në çdo kujtim ku ai mbetet i gjallë si rikthim i një përjetësie të paepur.
Në një episod të paharruar, gjatë një darke me kursantë kinemaje, aktori Ndrek Prela, që në film kishte rolin e gjyshit, iu drejtua me humor: “Ti duhet t’i martosh nipat!” Dhe, si në një parathënie të fatit, kështu ndodhi. Rikardi qeshi, Marjeta uli kokën e u skuq, dhe jeta nisi të shkruante kapitullin e saj të madh.
Marjeta Ljarja nuk u tret në kohë. Ajo vazhdoi të lartësonte artin me rolet e saj, duke e bërë çdo personazh një bekim shpirtëror. Nga “Vajza me kordele të kuqe” (1979), “Fillim i vështirë” (1987), e deri tek kulmi i karrierës me Margaritën e filmit Rrethi i kujtesës (1987), ajo mishëroi fuqinë e brendshme të njeriut që sfidon tragjedinë, duke e shndërruar dhimbjen në art të pavdekshëm. Në teatër ajo shkëlqeu në “Cuca e maleve”, “Gjashtë personazhe kërkojnë autor”, “Rikardi III”, “Dy zotërinjtë nga Verona”, duke provuar se arti i saj nuk njeh kufij mes skenës dhe ekranit.
Jeta e saj është një rrëfim pasioni, një testament përkushtimi. Për veprën e saj artistike ajo është nderuar me titullin “Artiste e Merituar”, me çmime të shumta në festivalet kombëtare dhe me mirënjohjen e publikut që e deshi dhe e duartrokiti. Pogradeci i dha “Qytetare Nderi”, por kombi i ka dhënë një vend në Panteonin e artit skenik shqiptar.
Por përtej skenës, Marjeta ishte edhe zëri i fëmijëve, përmes emisioneve që drejtoi mbi një dekadë në televizion, dhe një zë udhëheqës në kulturë, si drejtoreshë arti në Ministrinë e Kulturës. Ajo provoi edhe emigrimin, edhe kthimin, por asnjëherë nuk hoqi dorë nga rrënjët, nga vendi që i dha frymë dhe nga arti që e bëri të pavdekshme.
Në çdo rol, Marjeta Ljarja nuk thjesht interpretoi, por jetoi. Ajo u bë vetë shpirti i personazheve, duke falur përmes tyre dhimbje, dashuri, sakrifica e shpresë. Ky është sekreti që e ngjiti lart yllin e saj: një aktrim që nuk ishte vetëm mjeshtëri, por akt dhurimi, ku vetë jeta u përzie me artin.
Edhe sot, kur kinematografia shqiptare endet mes krizave dhe harresës, zëri i saj është një dëshmi e gjallë se arti është kultura e kombit, është vetë bukuria e jetës së njeriut. Dhe Marjeta, ashtu si dikur në “topin e borës”, ende rrokulliset e bardhë në kujtesën tonë, duke kumtuar se e bukura nuk shuhet, se arti nuk vdes, për sa kohë që mbartet nga shpirtra që e kanë jetuar me mish e me shpirt.
Sot, emri i Marjeta Ljarjes qëndron i gdhendur në Panteonin e artit shqiptar, jo vetëm për çmimet, titujt dhe nderimet, por për atë që është më e rëndësishme: për dashurinë e publikut dhe për gjurmën shpirtërore që ajo la. Në një kohë kur arti ynë endet mes harresës dhe sfidës, figura e saj qëndron si një dëshmi e fortë se arti është pasqyrë e jetës, është vetë kultura e kombit.
Dhe ashtu si në vitin 1978, kur “topi i borës” nisi rrokullimën e tij të bardhë, edhe sot, pas dekadash, ai ende lëviz në kujtesën tonë. Sepse Marjeta Ljarja është vetë ajo borë që s’u shkrinë kurrë: e bardhë, e pastër, e përjetshme.