Nga Albert Vataj
Më 2 korrik 1878 u miratua Kanuni i Lidhjes së Prizrenit, i njohur në terminologjinë e kohës edhe si Kararnameja, “Libri i Vendimeve”. Ky akt shënon një nga momentet më të rëndësishme të historisë politike shqiptare të shekullit XIX, pasi përfaqëson kalimin nga një lëvizje proteste në një organizim me tipare të qarta institucionale dhe shtetformuese.
Lidhja e Prizrenit ishte themeluar më 10 qershor 1878, kur përfaqësues nga të katër vilajetet shqiptare u mblodhën në Prizren në përgjigje të drejtpërdrejtë ndaj rrezikut që buronte nga vendimet e Traktatit të Shën Stefanit, i cili cenonte rëndë integritetin territorial të trojeve shqiptare. Në fazën e saj fillestare, Lidhja u formësua nën ndikimin e krerëve tradicionalë feudalë dhe klerikalë, dhe akti i 17 qershorit pasqyroi këtë orientim konservator, duke theksuar besnikërinë ndaj Sulltanit dhe rendit osman, si dhe duke evokuar më shumë unitetin fetar sesa atë kombëtar.
Ali Pasha dhe Lidhja e Prizrenit
Megjithatë, kjo qasje e kufizuar rrezikonte të përjashtonte pjesë të rëndësishme të shoqërisë shqiptare – veçanërisht të krishterët katolikë dhe ortodoksë, si dhe të zvogëlonte legjitimitetin e Lidhjes në sytë e Fuqive të Mëdha evropiane, të cilat mund ta interpretonin atë si një lëvizje me karakter të ngushtë fetar. Pikërisht për këtë arsye, u shfaq nevoja për një dokument më të artikuluar politikisht dhe juridikisht, që të përfaqësonte një platformë gjithëpërfshirëse kombëtare.
Në këtë kontekst, më 2 korrik 1878 u miratua Kararnameja, e përbërë nga 16 nene, e cila i dha Lidhjes një strukturë të organizuar me funksione pothuajse shtetërore. Ajo parashikonte krijimin e mekanizmave të administrimit, organizimin e një force të armatosur mbrojtëse, ngritjen e strukturave gjyqësore lokale dhe sigurimin e burimeve financiare përmes taksave të posaçme.
Thelbi i saj ishte mbrojtja e tërësisë territoriale shqiptare, duke ndaluar dorëzimin e tokave shqiptare ndaj shteteve fqinje ballkanike dhe duke shpallur si tradhti çdo veprim që cenonte këtë parim. Në të njëjtën kohë, Lidhja fitonte të drejtën të mobilizonte një ushtri vullnetare, të organizonte rendin publik dhe të vendoste një sistem të brendshëm drejtësie nëpërmjet degëve të saj lokale.
Ky dokument mishëronte një karakter të theksuar dualist. Nga njëra anë, ai ruante formalisht besnikërinë ndaj Perandorisë Osmane, një strategji e domosdoshme për të shmangur një përballje të menjëhershme ushtarake me Stambollin. Nga ana tjetër, përmes krijimit të institucioneve autonome – ushtri, administratë dhe financa, Lidhja po hidhte themelet e një strukture politike të pavarur brenda kufijve të Perandorisë.
Kjo ekuilibër delikat midis lojalitetit formal dhe aspiratës për autonomi e bën Kararnamenë një akt politik të matur dhe njëkohësisht të guximshëm. Ajo përfaqësonte një kompromis strategjik të kohës, por edhe një hap të qartë drejt konceptimit të shqiptarëve si një trup politik i bashkuar.
Pas miratimit të saj, Lidhja e Prizrenit u shndërrua gradualisht nga një komitet përfaqësues në një strukturë me funksione qeverisëse. Në kushtet e vendimeve të Kongresit të Berlinit, i cili shpërfilli kërkesat shqiptare, Lidhja u detyrua të kalonte nga rezistenca politike në organizim praktik të mbrojtjes territoriale, duke mobilizuar forca dhe duke hyrë në përplasje të drejtpërdrejta me trupat osmane kur këto u përdorën për zbatimin e vendimeve që cenonin tokat shqiptare.
Në këtë kuptim, Kanuni i 2 korrikut 1878 nuk është thjesht një dokument administrativ, por një moment themelor në procesin e institucionalizimit të vetëdijes kombëtare shqiptare. Ai shënon pikën ku kërkesa për mbrojtje territoriale u shndërrua në projekt politik, dhe ku një lëvizje e përkohshme u transformua në embrionin e parë të një organizimi shtetëror modern shqiptar.