Nga Albert Vataj
Në reflektimin e tij të njohur mbi marrëdhënien mes demokracisë dhe dijes shkencore, Carl Sagan formulon një paralajmërim që tingëllon sot edhe më i mprehtë se në kohën kur u shkrua. Ai vëren se njerëzimi jeton në një shoqëri që varet pothuajse plotësisht nga shkenca dhe teknologjia, por në të njëjtën kohë ka ndërtuar një sistem kulturor e politik ku shumica e njerëzve nuk i kuptojnë ato. Ky paradoks, varësia absolute nga diçka që nuk kuptohet, është, sipas tij, një formulë e sigurt për katastrofë.
Në thelb, ky mendim nuk është vetëm një kritikë ndaj mungesës së edukimit shkencor, ai është një diagnozë e gjendjes së vetë qytetërimit modern. Dhe, nëse lexohet më thellë, mund të kuptohet si një lloj profilaksie ekzistenciale, një paralajmërim që kërkon të parandalojë një krizë të ardhshme të vetëdijes njerëzore.
Asnjë epokë tjetër në histori nuk ka qenë kaq e varur nga infrastruktura e padukshme e shkencës. Energjia që ndriçon qytetet, satelitët që lidhin kontinentet, algoritmet që organizojnë ekonominë globale, mjekësia që zgjat jetën, të gjitha janë produkte të një universi konceptesh dhe metodash që shumica e njerëzve nuk i njohin.
Në njëfarë mënyre, qytetërimi modern funksionon si një makineri gjigande e besimit. Shumica e njerëzve nuk e dinë si funksionon energjia bërthamore, interneti, apo vaksinat, por besojnë se dikush diku e di. Ky besim ka bërë të mundur përparimin, por në të njëjtën kohë krijon një terren të brishtë, në momentin kur besimi zëvendësohet nga dyshimi, frika apo manipulimi, shoqëria mund të rrëshqasë drejt irracionalitetit.
Kjo është arsyeja pse paralajmërimi i Saganit nuk është vetëm epistemologjik; ai është politik dhe moral. Sepse një shoqëri që nuk kupton mekanizmat që e mbajnë në këmbë, rrezikon të bëhet e manipulueshme.
Demokracia presupozon një qytetar të informuar. Ideja themelore është se qytetarët mbajnë përgjegjës përfaqësuesit e tyre dhe orientimin e politikave publike. Por kur çështjet më vendimtare, energjia, klima, teknologjia, bioetika, inteligjenca artificiale, kërkojnë njohuri të specializuara, krijohet një hendek mes vendimmarrjes dhe kuptimit.
Në këtë pikë lind një tension thelbësor, si mund të funksionojë demokracia kur vendimet më të rëndësishme kërkojnë një alfabetizim shkencor që shumica nuk e ka të rrokshme?
Sagan nuk kërkon që çdo qytetar të bëhet shkencëtar. Ai kërkon diçka më themelore, një kulturë të mendimit kritik, një aftësi për të dalluar provën nga propaganda, arsyen nga manipulimi.
Në këtë kuptim, shkenca nuk është vetëm një trup njohurish, ajo është një metodë për të mbrojtur shoqërinë nga gabimi kolektiv.
Një nga kontributet më të mëdha të shkencës në qytetërim nuk është teknologjia, por mënyra e të menduarit që ajo promovon. Shkenca e ndërton të vërtetën përmes dyshimit, provës dhe korrigjimit të vazhdueshëm.
Ky është një model i rrallë në historinë e ideve. Shumica e sistemeve të mendimit kanë pretenduar autoritet absolut; shkenca, përkundrazi, e ndërton autoritetin e saj mbi mundësinë e gabimit.
Në këtë sens, shkenca është një etikë e përulësisë intelektuale.
Dhe pikërisht kjo etikë është ajo që mund të funksionojë si një profilaksi ekzistenciale. Sepse ajo e mbron shoqërinë nga dy rreziqe të mëdha, nga arroganca e dogmës dhe patjetër manipulimi i paditurisë.
Ironia e kohës sonë është se jetojmë në epokën e informacionit, por kjo nuk do të thotë se jetojmë në epokën e dijes. Sasia e informacionit është rritur në mënyrë eksponenciale, ndërsa aftësia për ta filtruar dhe kuptuar atë nuk është rritur në të njëjtin ritëm.
Kjo krijon një situatë paradoksale: njerëzit janë të rrethuar nga të dhëna, por shpesh mbeten të pambrojtur ndaj dezinformimit. Në këtë kontekst, analfabetizmi shkencor bëhet një terren i përshtatshëm për teoritë konspirative, për manipulimin politik dhe për populizmin teknologjik.
Në një botë ku vendimet për klimën, energjinë, gjenetikën apo inteligjencën artificiale mund të ndikojnë fatin e njerëzimit për shekuj, padituria nuk është thjesht një problem kulturor; ajo bëhet një rrezik civilizues.
Në mjekësi, profilaksia është parandalimi i sëmundjes para se ajo të shfaqet. Në planin kulturor dhe politik, mendimi i Saganit mund të lexohet si një përpjekje për të ndërtuar një profilaksi të mendjes kolektive.
Kjo profilaksi nuk realizohet përmes frikës, por përmes edukimit, përmes përhapjes së mendimit kritik dhe përmes një kulture që e vlerëson dijen.
Në këtë perspektivë, shkenca nuk është vetëm një instrument për të ndryshuar botën fizike; ajo është një mënyrë për të mbrojtur vetë qytetërimin nga rënia në irracionalitet.
Nëse demokracia është një formë e organizimit politik, atëherë kultura shkencore është një nga kushtet e mbijetesës së saj.
Mesazhi i Carl Sagan mbetet, në thelb, një apel për vetëdije. Ai nuk është një paralajmërim apokaliptik, por një thirrje për përgjegjësi.
Sepse qytetërimi modern është ndërtuar mbi një paradoks: njerëzit kanë krijuar mjete me fuqi të jashtëzakonshme, por nuk kanë zhvilluar gjithmonë në të njëjtën masë aftësinë për t’i kuptuar dhe për t’i përdorur me mençuri.
Në këtë pikë, pyetja e vërtetë nuk është vetëm teknologjike apo politike; ajo është ekzistenciale.
A do të jetë njerëzimi në gjendje të zhvillojë një vetëdije që është në përpjesëtim me fuqinë që ka krijuar?
Nëse përgjigjja është po, atëherë shkenca nuk do të jetë vetëm motori i përparimit, por edhe një mjet i vetëmbrojtjes së njerëzimit.
Nëse jo, paralajmërimi i Saganit mund të mbetet një nga profecitë më të kthjellëta dhe më të trishta të kohës sonë.