Nga Albert Vataj
“How the World Made the West” (“Si e formësoi bota Perëndimin”) libri i profesoreshës së Historisë së Lashtë në Universitetin e Oksfordit, Josephine Quinn, është një studim që vë në pikëpyetje vetë themelin konceptual të asaj që zakonisht quajmë “qytetërim perëndimor”. Ajo ndoshta nuk është e para, por nuk do të jetë as e fundit nga autoritete akademike prestigjoze të botës, që nxjerr në pah atë pohon hapur antropologu Jack Goody se: “Perëndimi ka vjedhur historinë e botës.”
“Si e formësoi bota Perëndimin”, është një histori 4000-vjeçare, e publikuar në vitin 2024 mbi historinë e lashtë globale.
Libri e paraqet Perëndimin si rezultat akumulativ të shkëmbimeve afatgjata ndërmjet Afrikës, Azisë dhe Evropës, dhe jo si një vijimësi e vetë-mbyllur greko-romake. Ai argumenton, përmes rasteve studimore që shtrihen nga rreth vitit 2000 p.e.s. deri rreth vitit 1500 e.s., se idetë, teknologjitë dhe institucionet që zakonisht etiketohen si “perëndimore” kanë lindur përmes ndërlidhjes së vazhdueshme dhe huazimit reciprok.
Libri vë në dukje gjithashtu se Evropa, shpeshherë, ka qenë më tepër një periferi brenda rrjeteve më të gjera të shkëmbimit, të cilat shtriheshin nga Paqësori deri në Atlantik. Periudhat e trazirave, si luftërat, pushtimet dhe migrimet, paraqiten si çaste kyçe transformimi, ku shoqëritë kanë mësuar dhe janë përshtatur përmes përfshirjes, madje edhe duke marrë nga kundërshtarët e tyre.
Rastet studimore përfshijnë Byblos dhe rrjetet levantine të Epokës së Bronzit; Kretën minoike dhe atë mikene si dhe Greqinë e hershme; shpërthimin e Shpërthimi i Therës; korrespondencën e Letrat e Amarnës dhe anijen e mbytur të Anija e Uluburunit; inovacionin alfabetik të Ugarit; si dhe zgjerimin fenikas e tirian drejt Mesdheut perëndimor dhe Atlantikut. Në këtë kuadër trajtohet edhe përvetësimi selektiv i teknologjive dhe institucioneve që më vonë do të mbështesnin zhvillimin e polisit grek.
Rrëfimi ndjek perandoritë asiriane, persiane dhe helenistike, traditat mitike të përbashkëta, si dhe shkencën e hershme greke që ushqehej nga modelet babilonase. Ai ndalet te kultura perandorake romake, e ndërtuar mbi përshtatjen dhe shkëmbimin e gjerë, përfshirë rrugët e Oqeanit Indian dhe ato trans-sahariane. Më tej, trajtohen transformimet e antikitetit të vonë, ngritja e kalifateve islame dhe lëvizja e përkthimeve, shkëmbimet intelektuale mes botës së krishterë dhe asaj islame në Mesjetë, integrimi afro-euraziatik gjatë epokës mongole, si dhe pandemia e Murtaja e Zezë.
Në përmbyllje, libri evidenton ndërlidhjet gjithnjë në zgjerim të Epokës së Zbulimeve me lindjen e ideologjive të ndarjes, duke argumentuar se nocioni i një “qytetërimi perëndimor” të veçantë, i formuluar në shekullin XIX, nuk është gjë tjetër veçse kristalizimi i vonë i historive shumë më të vjetra, të ndërlidhura dhe të përbashkëta.
I pyetur se çfarë mendonte për qytetërimin perëndimor, Mahatma Gandhi thuhet se u përgjigj me atë ironi të kthjellët që shpesh i paraprin të vërtetave të mëdha: “Do të ishte një ide e mirë.” Në këtë përgjigje të shkurtër, që tingëllon si paradoks, fshihet një dyshim i thellë, se Perëndimi, si koncept, më shumë është një rrëfim i ndërtuar sesa një realitet i jetuar.
Këtë dyshim e kthen në tezë të plotë Josephine Quinn në librin e saj “How the World Made the West”, ku ajo argumenton se “qytetërimi perëndimor” nuk është thjesht një ide e gabuar, por një kornizë mendimi që ka deformuar mënyrën se si e lexojmë historinë. Ndarja e botës në qytetërime të mbyllura, të dallueshme dhe vetë-mjaftueshme, nuk është veçse një iluzion i trashëguar nga një epokë që kishte nevojë për hierarki dhe justifikime.
“Nuk janë popujt që bëjnë historinë,”, shkruan ajo, “por njerëzit dhe lidhjet që ata krijojnë me njëri-tjetrin.” Kjo fjali nuk është vetëm një korrigjim metodologjik, është një zhvendosje paradigmatike. Ajo e çliron historinë nga kornizat e ngurta dhe e vendos në rrjedhën e saj të vërtetë, si një rrjet ndërveprimesh, huazimesh, ndikimesh dhe përthithjesh.
Quinn në këtë libër nuk merret me rrëzimin spektakolar të miteve, por me një punë më të thellë, çmontimin e vetë mekanizmit që i prodhon ato, atë që ajo e quan “të menduarit civilizues”. Ky koncept, i lindur relativisht vonë (në shekullin XVIII dhe i konsoliduar në shekullin XIX), u bë instrumenti ideologjik i një Evrope imperialiste që kërkonte të vendoste veten në majë të një piramide imagjinare. Brenda këtij konstruksioni, Greqia, Roma dhe Krishterimi u shndërruan në gurë themeli të një narrative të lavdishme, të cilës iu atribuua energjia, racionaliteti, drejtësia dhe etja për progres, ndërsa pjesa tjetër e botës u flak në periferi.
Por mjafton një vështrim i kujdesshëm për ta parë se kjo ndërtesë është më shumë retorike sesa reale. John Stuart Mill, për shembull, e ngrinte Betejën e Maratonës në një rëndësi thuajse mitike për historinë angleze, një interpretim që më shumë flet për nevojën për të krijuar një vijimësi imagjinare sesa për të vërtetën historike.
Po kështu, teoria e Samuel Huntington në “The Clash of Civilizations”, që e paraqet historinë si një përplasje të vazhdueshme qytetërimesh të izoluara, bie ndesh me vetë provat historike. Sepse ajo që historia dëshmon, siç e shpalos Quinn, është e kundërta, kontakti nuk ka qenë përjashtim, por rregull; izolimi, jo norma, por devijimi.
Greqia e lashtë, kjo ikonë e përhershme e origjinës perëndimore, del në këtë rrëfim jo si një burim i pastër, por si një nyje shkëmbimesh, e ushqyer nga Egjipti, Mesopotamia, Fenikia. Demokracia, kjo “dhuratë” e pretenduar e Athinës, rezulton të ketë rrënjë më të hershme dhe më të shpërndara, ndërsa vetë persët, të demonizuar si “të tjerët”, shfaqen si bartës dhe mbështetës të formave demokratike në territoret që sundonin.
Kjo përmbysje këndvështrimi nuk është thjesht provokim intelektual. Është një rikthim i historisë në natyrën e saj të vërtetë, një rrjedhë e pandërprerë ndikimesh, ku asgjë nuk lind në izolim dhe asgjë nuk mbetet e paprekur nga tjetri.
Ajo që e bën këtë vepër të spikasë nuk është vetëm guximi i tezës, por rigoroziteti i saj. Mbi njëqind faqe fusnotash, një përdorim i gjerë i burimeve parësore, ndërthurja me studime klimatike dhe zbulime arkeologjike, të gjitha këto e bëjnë librin jo vetëm një manifest kundër miteve, por një arkitekturë të qëndrueshme dijesh.
Në fund, ajo që rrëzohet nuk është vetëm një koncept, por një mënyrë e të menduarit. Dhe ajo që mbetet është një e vërtetë më e thjeshtë, por edhe më e vështirë për t’u pranuar: se historia nuk i përket askujt në mënyrë ekskluzive. Ajo është një bashkëkrijim i përhershëm, një dialog i gjatë i njerëzimit me vetveten.
Për një libër si “How the World Made the West”, një nga reagimet më të qarta vjen nga revista “The Economist”, e cila e përmbledh thelbin provokues të veprës në mënyrë të mprehtë: “Ideja e qytetërimit perëndimor ka qenë gjithmonë një ide e keqe, ose të paktën një ide e gabuar.”
Ky nuk është thjesht një vlerësim libri; është një delegjitimim i një kategorie të tërë mendimi historik.
Historiani global Peter Frankopan, autor i The Silk Roads, rezonon fort me këtë qasje, duke theksuar se: “Historia nuk është një rrëfim i izoluar i Perëndimit, por një rrjet lidhjesh që shtrihet nga Lindja në Perëndim.”
Në këtë kuptim, libri i Quinn nuk është një përjashtim, por një kulm i një rishikimi më të gjerë të historisë globale.
Nga një perspektivë më teorike, antropologu Jack Goody ka paralajmëruar prej kohësh për këtë keqlexim, duke e thënë hapur se: “Perëndimi ka vjedhur historinë e botës.”
Kjo frazë, thuajse akuzuese, duket sikur paraprin projektin e Quinnit, duke e zhveshur “Perëndimin” nga monopoli i trashëgimisë kulturore.
Ndërkohë, filozofi Kwame Anthony Appiah e çon më tej këtë kritikë ndaj identiteteve të ngurta, duke u shprehur se: “Kulturat nuk janë njësi të pastra; ato janë përzierje, dialogë, dhe huazime të vazhdueshme.” Ky është, në thelb, aksioma mbi të cilën ngrihet i gjithë argumenti i Quinn.
Në një plan më polemik, mund të sillet në kontrast edhe teza e Samuel Huntington, autor i The Clash of Civilizations, i cili pretendonte se: “Qytetërimet janë entitete të ndara dhe shpesh në konflikt.”
Libri i Quinn, në një farë mënyre, funksionon si një kundërpërgjigje e vonuar dhe e argumentuar ndaj kësaj ideje, duke treguar se historia reale është më shumë ndërthurje sesa përplasje.