Nga Albert Vataj
Gjenialiteti i një fenomeno të muzikës, siç ishte, Wolfgang Amadeus Mozart, qëndron te shkrepëtimat që i vunë zjarrin diellit të tij të gjigandit të muzikës.
Kur ishte 4 vjeç, Mozart ka luajtur në piano. Pesë vjeç, ka kompozuar muzikë. Kur ishte jo më shumë se 7 vjeç i është bashkuar familjes Mozart në turneun e parë muzikor, duke arritur të luaj pjesë shumë të vështira me një mjeshtëri befasuese.
Pjesë e kësaj performance familjare ishte edhe motra më e madhe në moshë, Maria Anna, që ishte gjithashtu një vajzë shumë e talentuar.
Nuk kanë munguar anektodat dhe legjendat rreth shkathtësisë mahnitëse muzikore të Mozartit, kujtesës dhe krijimtarisë së tij.
Një episod shumë domethënës në lidhje me këtë gjeni është ajo e një vizite në Vatikan në vitin 1770, kur Mozart ishte vetëm 14 vjeç. Historia ka të bëjë me një pjesë të famshme korale që i përket fundit të periudhës së Rilindjes, megjithëse kronologjikisht i përket barokut, “Miserere”, e shkruar nga Gregorio Allegri (1582-1652). Allegri ishte prift dhe anëtar i korit të Kapelës Sistine. Përbërja e kësaj pjese korale frymëzuar nga Psalmi i 50-të, ishte aq e dashur nga banorët e Vatikanit, saqë në një moment u ndalua rreptësisht të transkriptohej për performancë diku tjetër.
Janë bërë vetëm tri kopje të autorizuara të saj, në mënyrë që kjo kryevepër t’i përkiste fondeve të rralla të ngjarjeve kulmore të shpirtit krijues, që dominuan botën.
Në 1770 Mozart dhe babai i tij dëgjuan një shfaqje të “Miserere” gjatë Javës së Shenjtë, kohë kur ajo interpretohet. Atë natë, Mozart nuk ishte në gjendje të binte në gjumë, kështu që ai u ngrit dhe zbaviti veten duke e rizgjuar gjithçka nga kujtesa rreth kësaj pjese korale. Ai u kthye për të dëgjuar një copë herë të dytë, disa ditë më vonë, duke përdorur performancën, për të korrigjuar disa gabime në kopjen e bërë, të cilën ai e kishte fshehur këtë pjesë korale në kapelen e tij. Dhe kështu ai arriti të kalonte kufirin e Vatikanit të kësaj pjese të shenjtë korale, duke thyer rregullin papnor që ndalonte rreptësisht kopjimin e saj.
Muzikologët, të cilët kanë marrë në shyrtim krahasues origjinalin e “Miserere” dhe riprodhimin e saj nga mjeshtri, kanë vënë në dukje se kujtesa e Mozartit ishte e jashtëzakonshme, por ndoshta jo aq e mrekullueshme sa tingëllon në fillim. “Miserere” përbëhet nga pjesë disi të përsëritura, dhe transkriptimi Moxartit ndoshta nuk përfshin pasazhe improvizuara që do të kishte qenë pjesë e performancës origjinale. Megjithatë, një performancë moderne e kësaj pjese korale zgjat 12 deri në 15 minuta, dhe duke kujtuar gjithçka do të kërkonte ndjekjen e muzikës së shkruar për dy kore, një me pesë pjesë dhe një me katër, të mbledhur së bashku në fund në nëntë pikat e kundërta.
Historia e Mozartit 14-vjeçar në Romën e vitit 1770 nuk ishte thjesht një episod i jashtëzakonshëm kujtese. Ishte një pikë takimi midis pushtetit dhe talentit, midis traditës së mbyllur dhe shpërndarjes së dijes, midis sekretit dhe përjetësisë së artit.
Ky akt, në thelb, ishte më pak rebelim dhe më shumë demonstrim i një kapaciteti të rrallë, aftësia për të përthithur arkitekturën polifonike, për të ndjekur kundërpikën në kohë reale, për të mbajtur në mend strukturën e dy koreve që ndërthuren. Kjo nuk do të ishte thjesht kujtesë fotografike, por analizë harmonike e brendësuar e veprës korale.
Megjithatë, miti i “vjedhjes” e ka bërë historinë më dramatike se ç’ishte realisht. Mozarti nuk u ndëshkua nga ky cënim i kanuneve të rrepta papnore, përkundrazi, Papa Klementi XIV e nderoi me një titull kalorësiak. Kjo tregon diçka thelbësore, institucionet e ligjeve të rrepta, mund t’i ruajnë sekretet, por ato gjithashtu e njohin dhe e vlerësojnë madhështinë e gjenialitetit duke toleruar.
Kjo është arsyeja pse episodi i vitit 1770 vazhdon të rrëfehet, jo si një skandal, por si një moment ku talenti tregoi se fuqia më e madhe nuk është ndalimi, është kujtesa, inteligjenca dhe aftësia për të krijuar përsëri dhe për ta ndarë diellin e magjishëm të muzikës me të gjithë, si një akt devocioni dhe përkushtimi.