Nga Albert Vataj
Më 22 maj 1885, në moshën 83-vjeçare, pushoi së rrahuri zemra e Victor Hugo, atij që Franca nuk e quajti vetëm një shkrimtar, por ndërgjegjen e saj morale. Me ikjen e tij, nuk u shua thjesht një jetë e stërmadhe letrare; u mbyll një epokë ku fjala kishte fuqinë e kambanës, të tribunës dhe të ungjillit njerëzor. Ai ishte babai i romantizmit francez, poeti që e ngriti gjuhën në lartësinë e profecisë dhe romancieri që e uli artin në gjunjë përpara vuajtjes njerëzore, për ta bërë letërsinë strehë të të pambrojturve.
I drobitur nga vitet, nga mërgimi, nga humbjet e njëpasnjëshme familjare dhe nga plagët që ia kishte shkaktuar vetë koha, Hygo u largua duke lënë pas jo vetëm libra, por një univers moral. Ai kishte jetuar si një titan i fjalës dhe kishte vuajtur si një njeri i zakonshëm. Në shpirtin e tij bashkëjetonin profeti dhe i përndjekuri, tribunali dhe loti, revolta dhe mëshira. Prandaj vdekja e tij nuk u përjetua si humbja e një autori, por si rënia e një monumenti të gjallë të humanizmit evropian.
Ai qe zëri i atyre që nuk kishin zë. Mbrojtësi i të varfërve, i të burgosurve, i fëmijëve të braktisur, i grave të poshtëruara, i njerëzve që shoqëria i kishte flakur në skajet e errëta të ekzistencës. Në faqet e tij, mjerimi nuk ishte statistikë, por fytyrë; padrejtësia nuk ishte koncept, por plagë që kullonte gjak. Përmes Les Misérables ai e bëri botën të përkulej para madhështisë së shpirtit njerëzor, edhe kur ky shpirt zvarritej në baltë. Përmes Notre-Dame de Paris ai i dha zë të shformuarit, të përqeshurit, të mallkuarit nga pamja dhe fati. Për Hygon, njeriu nuk matej me pozitën, por me aftësinë për të dashur, për të vuajtur dhe për të falur.
Kur vdiq, Franca nuk organizoi një funeral; organizoi një pelegrinazh kombëtar. Trupi i tij u vendos nën Arc de Triomphe, si një nderim që zakonisht u rezervohej fitimtarëve të luftërave dhe perandorëve. Por Hygo kishte fituar një luftë më të madhe: betejën për shpirtin njerëzor. Thuhet se karroca mortore ishte ajo e të varfërve, sipas amanetit të tij, sepse edhe në çastin e fundit ai nuk pranoi të ndahej nga njerëzit e thjeshtë. Dymbëdhjetë poetë e shoqëruan atë natë të fundit, sikur vetë fjala të kishte marrë trajtë njerëzore për ta përcjellë drejt përjetësisë.
Mbi dy milionë njerëz dolën në rrugët e Parisit për t’i dhënë lamtumirën. Ishte një det njerëzor që ecte në heshtje pas arkivolit të njeriut që kishte ditur t’i kthente vuajtjet e tyre në dinjitet. Nga çdo cep i Francës kishin ardhur për ta parë për herë të fundit atë burrë që i kishte bërë të ndiheshin më njerëzorë. Ajo ceremoni mbeti një nga lamtumirat më madhështore që ka njohur historia moderne, jo për pompozitetin, por për dashurinë kolektive që e mbuloi emrin e tij si një qiell.
Edhe në prag të vdekjes, Hygo mbeti besnik ndaj besimit të tij tek mëshira dhe solidariteti. Pesëdhjetë mijë frangat që zotëronte ia la trashëgim të varfërve. Ky gjest nuk ishte bamirësi dekorative; ishte vazhdimi i të njëjtit mision që kishte përmbushur me penë gjatë gjithë jetës. Ai e dinte se letërsia pa dhembshuri është vetëm zbukurim, ndërsa arti që nuk përkulet mbi fatkeqësinë njerëzore mbetet i mangët.
Me ikjen e tij, bota nuk humbi vetëm autorin e personazheve të pavdekshëm si Jean Valjean, Gavroche, Enjolras, Quasimodo, Esmeralda dhe Monseigneur Myriel. Humbja ishte më e thellë: njerëzimi humbi një ndër ato ndërgjegje që rrallë lindin, një shpirt që e përdori gjeninë jo për t’u ngritur mbi të tjerët, por për t’u ulur pranë tyre.
Dhe megjithatë, Hygo nuk iku kurrë plotësisht. Ai mbeti në bibliotekat e botës, në mendjet që kërkojnë drejtësi, në zemrat që ende besojnë se njeriu mund të shpëtojë përmes dashurisë dhe dhembshurisë. Ai mbeti në kalldrëmet e fateve të thyera, në fytyrat e të përjashtuarve, në errësirën ku ende endet mjerimi njerëzor. Sepse vepra e tij nuk është vetëm letërsi; është akuzë, kambanë, fshikullim i ndërgjegjes së kohëve.
Sa herë që padrejtësia përpiqet të bëhet ligj, sa herë që mjerimi fshihet pas statistikave dhe pushteti kërkon të heshtë dhembshurinë, zëri i Viktor Hygoit dëgjohet sërish, si një kushtrim që nuk plaket kurrë.