Nga Albert Vataj
Në panteonin e artit shqiptar, ku emrat gdhenden me daltën e mundimit dhe dritën e talentit, Violeta Manushi nuk qëndron thjesht si një aktore, por si vetë substanca e historisë sonë skenike. Sot, në 100-vjetorin e lindjes së saj, ne nuk kujtojmë thjesht një datë kalendarike, por kremtojmë një epokë; nderojmë atë magjistare të fjalës që i dha frymë, gjak dhe shpirt karakterit kombëtar.
Violeta lindi më 6 mars 1926 në Korçën e serenatave dhe traditës, por fëmijëria e saj nuk pati asnjë rekuizitë luksi. Në një mjedis ku varfëria kafshonte përditë dhe ku lindja e një vajze shihej si një krah më pak për punët e rënda, ajo u kalit në heshtje. Që në moshën 14-vjeçare, duart e saj njohën ashpërsinë e fabrikës së këpucëve dhe më pas aromën e plumbit të shtypshkronjave “Pepo” e “Dielli”. Ishte pikërisht ky “diell” që, në mënyrë profetike, do t’i ndriçonte rrugën drejt dritave të skenës.
Kur në vitin 1946 ajo u regjistrua në shkollën e parë dramatike, Violeta nuk po kërkonte thjesht një profesion, po gjente shtëpinë e saj të vërtetë. Ajo u bë një nga ato virgjëresha të sakrificës që guxuan të sfidonin paragjykimet e kohës, duke dëshmuar se pasioni është e vetmja forcë që mund të thyejë prangat e një shoqërie konservatore.
Për Violeta Manushin, teatri nuk ishte një podium shfaqjeje, por një altar shërbimi. Ajo nuk u martua dhe nuk pati fëmijë biologjikë, por jeta e saj nuk njohu kurrë shterpësinë. Ajo u bë nëna universale e skenës shqiptare. Çdo rol që skaliti, nga e urta tek rebelja, nga tragjikja tek komikja, ishte një fëmijë shpirtëror që lindi nga ashti i saj artistik.
Galeria e saj e personazheve është një testament i gjallë i kujtesës sonë kolektive, Olimbia e “Karnavaleve të Korçës”, ku ironia bëhet art; Nica te “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, ku dhimbja merr përmasa epike; Zyhrana te “Fytyra e dytë”, një demaskim mjeshtëror i hipokrizisë; Teto Ollga te “Zonja nga qyteti”, ajo figurë që u shndërrua në mitin e mençurisë dhe humorit popullor.
Me një intuitë gati hyjnore, ajo diti të shkrijë në interpretimet e saj dritëhijet e shpirtit shqiptar: virtytin dhe vesin, zemërimin dhe dhembshurinë, duke u bërë kështu pasqyra ku çdo shqiptar shihte veten.
Mbi 100 role në teatër dhe 16 në kinematografi shënojnë rrugëtimin e saj gjashtë-dekador. Ajo mbajti rekorde të pashëmbullta, si interpretimi i tre roleve simultane në dramën “Orët e Kremlinit”, duke dëshmuar një elasticitet plastik dhe emocional që rrallëherë e haset në historinë e artit botëror.
Mbyllja e karrierës së saj në vitin 2004 me “Strehën e të harruarve” ishte një akt i lartë simbolik. Ajo u kthye aty ku nisi gjithçka, në Teatrin Kombëtar, për t’i dhënë lamtumirën skenës që e mbajti gjallë dhe që ajo e mbajti mbi supe me dinjitetin e një mbretëreshe.
“Unë kam qenë nënë me shumë fëmijë, në skenë dhe në jetë,” – do të thoshte ajo me atë thjeshtësi që vetëm të mëdhenjtë e zotërojnë.
Sot, Violeta Manushi nuk është më një emër në afishe, por një monument i gjallë. Ajo na kujton se arti i vërtetë nuk ndërtohet mbi famën e përkohshme, por mbi sakrificën e pakushtëzuar. Ajo nuk luajti thjesht role; ajo krijoi karaktere. Ajo nuk krijoi thjesht personazhe; ajo bashkërendoi fijet e kujtesës sonë kombëtare.
Në këtë 100-vjetor, Violeta Manushi vazhdon të jetë mes nesh, me të qeshurën e saj thumbuese, me sytë që flisnin më shumë se librat dhe me atë madhështi të thjeshtë që e bën të pavdekshme. Ajo mbetet kalorësja fisnike e një brezi të artë, drita e së cilës nuk do të perëndojë kurrë në horizontin e kulturës shqiptare.