“Natyrën, shpirtin, dashurinë dhe Zotin e njeh përmes zemrës dhe jo përmes arsyes… Arsyeja është një mjet, një makinë që drejtohet nga zjarri shpirtëror.” Kështu shkruante i riu Fjodor Dostojevski teksa mendonte se si ne e njohim të vërtetën. Gati një shekull më vonë, poeti dhe filozofi i madh indian Rabindranath Tagore (7 maj 1861–7 gusht 1941) e hulumtoi këtë pyetje nga një këndvështrim farefisnor, duke sjellë në të mjetet e filozofisë, njohuritë shkencore dhe kërkimin shpirtëror.
Në maj të vitit 1930, dy muaj para bisedës së tij të famshme me Ajnshtajnin rreth kryqëzimit të shkencës dhe spiritualitetit dhe 17 vjet pasi ai u bë i pari joevropian që mori çmimin Nobel në Letërsi, Tagore mbajti një seri leksionesh në Universitetin e Oksfordit duke eksploruar njerëzit, natyrën, spiritualitetin dhe përvojat e realitetit. Një vit më pas, ato u mblodhën në The Religion of Man.
Tagore – trashëgimia e të cilit ka frymëzuar shkrime të ndryshme si oda poetike e fizikantit Alan Lightman për shkencën dhe hulumtimi i filozofisë, Martha Nussbaum, për emocionet tona politike, e fillon leksionin hapës, “Universi i njeriut”, me një kozmogoni poetike të jetës:
Drita si energjia rrezatuese e krijimit nisi unazën e atomeve në një qiell të vogël dhe gjithashtu, kërcimin e yjeve, në teatrin e madh të vetmuar të kohës dhe hapësirës. Planetët dolën nga banja e tyre e zjarrit dhe u zhytën në diell për shekuj me radhë. Ata ishin fronet e inertit gjigand, memec dhe të shkretë, i cili nuk dinte domethënien e fatit të vet të verbër dhe i vrenjtur, në mënyrë madhështore një të ardhme kur monarkia e tij do të kërcënohej.
Pastaj erdhi një kohë kur jeta u soll në arenë në monociklin më të vogël të një qelie. Me dhuratën e rritjes dhe fuqinë e përshtatjes, ajo u përball me stërmadhësinë e rëndë të gjërave dhe kundërshtoi pakuptimësinë e pjesës më të madhe të tyre. Ai u ndërgjegjësua, jo për vëllimin, por për vlerën e ekzistencës, të cilën ai ndonjëherë u përpoq të rriste dhe ruante në shtigjet e shumë degëve të krijimit, duke kapërcyer inercinë penguese të Natyrës, duke iu bindur Ligjit të Natyrës.
Por mrekullia e krijimit nuk u ndal këtu në këtë grimcë të izoluar të jetës së nisur në një udhëtim të vetmuar drejt të panjohurës. Një mori qelizash u lidhën së bashku në një njësi më të madhe, jo përmes grumbullimit, por përmes një cilësie të mrekullueshme të ndërlidhjes komplekse, duke ruajtur një koordinim të përsosur funksionesh. Ky është parimi krijues i unitetit, misteri hyjnor i ekzistencës, që turbullon çdo analizë. Njësitë më të mëdha bashkëpunuese mund të paguanin në mënyrë adekuate për një liri më të madhe të vetë-shprehjes dhe filluan të formojnë dhe zhvillojnë në trupat e tyre organe të reja pushteti, instrumente të reja efikasiteti. Ky ishte marshimi i evolucionit duke shpalosur ndonjëherë potencialet e jetës.
Kur u shfaqën njerëzit, argumenton Tagore, ne “e kthyem rrjedhën e këtij evolucioni nga një marshim i pacaktuar i madhërimit fizik në një liri të një përsosmërie më delikate” – një realizim i unitetit midis dimensioneve fizike dhe shpirtërore të ekzistencës, midis njërit dhe të gjithëve. Ai shkruan:
Lidhja e lëkurës dhe faqja e titullit janë pjesë e vetë librit; dhe kjo botë që ne e perceptojmë nëpërmjet shqisave, mendjes dhe përvojës së jetës, është thellësisht një me veten tonë.
Parimi hyjnor i unitetit ka qenë ndonjëherë ai i një ndërlidhjeje të brendshme. Kjo zbulohet në disa nga fazat e saj më të hershme në evolucionin e jetës shumëqelizore në këtë planet. Shprehjen më të përsosur të jashtme njeriu e ka arritur në trupin e tij. Por ajo që është më e rëndësishmja nga të gjitha është fakti se njeriu e ka arritur realizimin e saj edhe në një trup më delikate jashtë sistemit të tij fizik. Atij i mungon vetja kur i izoluar e gjen veten e tij më të madhe dhe më të vërtetë në marrëdhënien e tij të gjerë njerëzore. Trupi i tij shumëqelizor lind dhe ai vdes; njerëzimi i tij shumëpersonal është i pavdekshëm.
Të banosh në këtë ndjenjë të përkatësisë në ndërlidhjen e gjërave, sugjeron Tagore, është gjëja më e afërt që vetja jonë e vdekshme mund të arrijë me një përvojë të pavdekësisë. Në një ndjenjë që biologjia dhe shkrimtarja e njohur Rachel Carson do t’i bënte jehonë disa vite më vonë duke pohuar se vlerësimi i tërësisë së natyrës na jep shijen e vetme reale të pavdekësisë, Tagore shkruan:
Në këtë ideal uniteti [njeriu] realizon të përjetshmen në jetën e tij dhe të pakufishmen në dashurinë e tij. Uniteti nuk bëhet thjesht një ide subjektive, por një e vërtetë energjike.
[…]
Ne kemi pragjet tona, të cilat na lidhin me vizionin e universit fizik. Ne kemi gjithashtu një aftësi tonën të brendshme që na ndihmon të gjejmë marrëdhënien tonë me veten supreme të njeriut, universin e personalitetit. Kjo aftësi është imagjinata jonë e ndritur, e cila në fazën e saj më të lartë është e veçantë për njeriun. Na ofron atë vizion të tërësisë që për domosdoshmërinë biologjike të mbijetesës fizike është e tepërt; qëllimi i tij është të zgjojë tek ne ndjenjën e përsosmërisë që është ndjenja jonë e vërtetë e pavdekësisë.
Tagore argumenton se ne e gjejmë këtë ndjenjë të pavdekësisë – ose, më mirë, ne e krijojmë atë – në veprat tona të artit, në filozofi dhe shkencë, në shërbim. Ai shkruan:
Në sipërfaqen e qenies sonë ne kemi fazat gjithnjë në ndryshim të unit individual, por në thellësi banon Shpirti i Përjetshëm i unitetit njerëzor përtej njohurive tona të drejtpërdrejta. Shumë shpesh bie në kundërshtim me gjërat e parëndësishme të jetës sonë të përditshme dhe prish marrëveshjet e bëra për të siguruar ekskluzivitetin tonë personal pas mureve të zakoneve individuale dhe konvencioneve sipërfaqësore. Na frymëzon vepra që janë shprehje e një Shpirti Universal; ai thërret papritur në mes të një jete të përqendruar tek vetja një sakrificë supreme. Me thirrjen e saj, ne nxitojmë t’ia kushtojmë jetën kauzës së së vërtetës dhe të bukurës, shërbimit të pashpërblyer të të tjerëve.
Duke reflektuar mbi përvojën e tij të kontaktit të parë me këtë vetëdije të pavdekshme të ndërlidhjes së gjërave, ai shton:
Faza e parë e realizimit tim ishte përmes ndjenjës sime të intimitetit me Natyrën – jo asaj Natyre që ka kanalin e saj të informacionit për mendjen dhe marrëdhënien tonë fizike me trupin tonë të gjallë, por ajo që kënaq personalitetin tonë me manifestime që e bëjnë jetën tonë të pasur, stimuluese. imagjinata jonë në harmoninë e tyre të formave, ngjyrave, tingujve dhe lëvizjeve… ajo që shfaq me bujari pasurinë e saj të realitetit tek vetja jonë personale, duke pasur reagimin e saj të përhershëm ndaj natyrës sonë njerëzore.
Gati gjashtë dekada përpara se fizikani legjendar, John Archibald Wheeler të propozonte teorinë e tij “It from Bit”, në të cilën ai pohoi se “ky është një univers pjesëmarrës [dhe] pjesëmarrja e vëzhguesit krijon informacion”, Tagore konsideron marrëdhënien midis vetëdijes së vëzhguesi njerëzor dhe e vërteta që percepton kjo ndërgjegje:
Edhe aspekti jopersonal i së vërtetës me të cilin merret shkenca i përket Universit njerëzor. Por njerëzit e shkencës na thonë se e vërteta, ndryshe nga bukuria dhe mirësia, është e pavarur nga vetëdija jonë. Ata na shpjegojnë se si besimi, se e vërteta është e pavarur nga mendja e njeriut, është një besim mistik, i natyrshëm për njeriun, por në të njëjtën kohë i pashpjegueshëm. Por a nuk mund të jetë ky shpjegimi, se e vërteta ideale nuk varet nga mendja individuale e njeriut, por nga mendja universale që e kupton individin? Sepse të thuash se e vërteta, siç e shohim ne, ekziston pavarësisht nga njerëzimi, është në të vërtetë të kundërshtosh vetë shkencën; sepse shkenca mund të organizojë vetëm në koncepte racionale ato fakte që njeriu mund të dijë dhe kuptojë, dhe logjika është një makineri e të menduarit e krijuar nga njeriu mekanik.
Interesante, Tagore po shkruan në të njëjtin vit kur matematikani Kurt Gödel publikoi teoremat e tij të paplotësisë , duke demonstruar përmes matematikës dhe jo filozofisë se ka kufij për atë se sa realitet mund të kuptojë logjika shkencore. Ndoshta Gödel do të ishte kënaqur nga shembulli me të cilin Tagore ilustron pikëpamjen e tij:
Tabela që po përdor me gjithë kuptimet e saj të larmishme shfaqet si një tryezë për njeriun nëpërmjet organit të tij të veçantë të shqisave dhe organit të tij të veçantë të mendimit. Kur analizohet shkencërisht, e njëjta tabelë i ofron atij një pamje jashtëzakonisht të ndryshme nga ajo që i japin shqisat. Dëshmia e shqisave të tij fizike dhe e logjikës dhe instrumenteve të tij shkencore janë të lidhura me fuqinë e tij të të kuptuarit; të dyja janë të vërteta dhe të vërteta për të. Ai e përdor tabelën me besim të plotë për qëllimet e tij fizike dhe me të njëjtin besim e përdor atë intelektualisht për njohuritë e tij shkencore. Por dija është e atij që është burrë. Nëse një njeri i caktuar si individ nuk do të ekzistonte, tavolina do të ekzistonte njësoj, por gjithsesi si një gjë që lidhet me mendjen e njeriut.
E njëjta gjë vlen edhe në fushën e idesë. Në idenë shkencore të botës nuk ka asnjë boshllëk në ligjin universal të shkakësisë. Çfarëdo që të ndodhte nuk mund të kishte ndodhur ndryshe. Ky është një përgjithësim i cili është bërë i mundur nga një cilësi logjike që zotërohet nga mendja njerëzore. Por pikërisht kjo mendje e njeriut ka vetëdijen e saj të menjëhershme të vullnetit brenda tij që ështëi vetëdijshëm për lirinë e tij dhe gjithmonë lufton për të. Çdo ditë në shumicën e sjelljeve tona ne e pranojmë të vërtetën e saj; në fakt sjellja jonë e gjen vlerën e saj më të mirë në raportin e saj me të vërtetën e saj. Kështu kjo ka analogjinë e saj në sjelljen tonë të përditshme në lidhje me një tabelë. Për çfarëdo përfundimi që shkenca ka vërtetuar padiskutim në lidhje me tabelën, ne shpërblehemi shumë kur e trajtojmë atë si një fakt të fortë dhe kurrë si një turmë elementësh të lëngshëm që përfaqësojnë lloje të caktuara energjie.
Por, në një ndjenjë që Karl Popper do t’i bënte jehonë dekada më vonë në paralajmërimin e tij kundër rreziqeve të relativizmit , Tagore kujdeset të bazojë pikëpamjen e tij në bindjen e gjallë se shkenca mbetet metoda jonë më e mirë për të përcaktuar të vërtetën me saktësi dhe, si e tillë, ofron një model për të eksploruar vetë mendjen njerëzore:
Nuk nënkuptoj se natyra përfundimtare e botës varet nga të kuptuarit e personit individual. Realiteti i tij lidhet me mendjen universale njerëzore e cila kupton të gjithë kohën dhe të gjitha mundësitë e realizimit. Dhe kjo është arsyeja pse për njohjen e saktë të gjërave ne varemi nga shkenca që përfaqëson mendjen racionale të njeriut universal dhe jo nga ajo e individit që banon në një gamë të kufizuar hapësire dhe kohe dhe nevojave imediate të jetës. Dhe kjo është arsyeja pse ekziston një gjë e tillë si përparim në qytetërimin tonë; sepse progresi do të thotë se ekziston një përsosmëri ideale të cilën individi kërkon ta arrijë duke zgjeruar kufijtë e tij në njohuri, fuqi, dashuri, kënaqësi, duke iu afruar kështu universales. Ylli më i largët, mesazhi i zbehtë i të cilit prek pragun e vizionit më të fuqishëm teleskopik, ka simpatinë e tij me mendjen kuptuese të njeriut, dhe për këtë arsye nuk mund të pushojmë së besuari se do të hetojmë gjithnjë e më shumë në misterin e natyrës së tyre. Siç e dimë të vërtetën e yjeve, ne njohim mendjen e madhe gjithëpërfshirëse të njeriut.
Një shekull pasi Ada Lovelace, programuesja e parë kompjuterike në botë , pohoi se “çdo gjë është e lidhur dhe e ndërlidhur natyrshëm”, Tagore konsideron se si ky unitet i elementeve të ekzistencës – të vëzhguesit dhe të vëzhguarit, të fizikës dhe psikikës – ndriçon përvojën njerëzore:
E vërteta, që është Njeriu, nuk ka dalë nga hiçi në një moment të caktuar kohor, edhe pse në dukje mund të ishte shfaqur atëherë. Por manifestimi i Njeriut nuk ka qëllim në vetvete – as tani. As nuk e ka pasur fillimin e saj në ndonjë kohë të caktuar që ne ia atribuojmë. E vërteta e njeriut është në zemër të përjetësisë, fakti që ajo ka evoluar nëpër shekuj të pafund. Nëse manifestimi i Njeriut ka rreth tij një sfond prej miliona vitesh dritë, prapëseprapë ai është sfondi i tij. Ai përfshin në vetvete kohën, sado e gjatë, që mbart procesin e bërjes së tij.
Marrëdhënia është e vërteta themelore e kësaj bote të paraqitjes.
Për “The Marginalian”/ Nga Maria Popova
Përgatiti: Albert Vataj