Nga Albert Vataj
Që nga agimi i mendimit filozofik, udha drejt dijes ka qenë një udhëtim i brendshëm dhe i jashtëm, një përpjekje për të zbuluar jo vetëm të vërtetat e botës, por edhe të vetes. Filozofia, si art i të menduarit të kthjellët dhe i të pyeturit pa frikë, ka qenë udhërrëfyesi më i besueshëm në këtë rrugëtim. Nga hijet e shpellës së Platonit te skepticizmi i thellë i David Hume-it, çdo mendimtar ka ndërtuar një gur në rrugën që na shpie te dija, një rrugë që nuk është e sheshtë, por e mbushur me kthesa, dyshime, përplase, ndriçime dhe përballje me të panjohurën.
Udha drejt dijes është ndër sfidat më të qenësishme të jetës njerëzore, sepse ajo është udha që i ka dhënë njeriut mundësinë të shohë përtej të njohurës, të guxojë përballë të panjohurës, të sfidojë të keqen dhe t’i japë kuptim botës që e rrethon. Dija ka qenë arma më e fortë për përparimin, për zgjidhjen e problemeve, për ngritjen e civilizimeve dhe përmirësimin cilësor të jetës së njeriut. Megjithatë, ajo kurrë nuk ka qenë një justifikim për urrejtje, armiqësi, zili apo ego të sëmurë,veset që shpesh e kanë përshkuar historinë duke lënë pas lumenj gjaku.
Sokrati
Sokrati, babai i filozofisë perëndimore, e nisi udhën e tij me një pranimi të madh: “Unë e di se nuk di asgjë”. Për të, dija e vërtetë lindte nga vetëdija e kufijve tanë dhe nga guximi për të pyetur. Me metodën e dialogut dhe pyetjeve të njëpasnjëshme (maieutika), Sokrati besonte se e vërteta nuk jepet, por lind nëpërmjet bisedës, duke nxjerrë dritën e dijes nga brenda shpirtit njerëzor.
Platoni
Platoni, nxënësi i tij, e ngriti këtë vizion në një sistem të tërë filozofik. Për të, dija nuk kufizohej te shqisat, por kishte burimin e saj në botën e ideve – një realitet i përjetshëm dhe i pandryshueshëm. Shembulli i famshëm i shpellës në Republika është metafora e njeriut që jeton i burgosur në hijet e iluzioneve, por që përmes arsyes filozofike mund të ngrihet drejt dritës së së vërtetës absolute.
Aristoteli
Aristoteli, dishepulli i Platonit dhe mësuesi i Aleksandrit të Madh, e ndryshoi radikalisht qasjen. Ai i besoi përvojës shqisore dhe vëzhgimit empirik si themel të njohjes. Për Aristotelin, mendja njerëzore është si një laborator i aftë të renditë, klasifikojë dhe analizojë të dhënat që na sjell përvoja. Me këtë qasje, ai vendosi themelet e logjikës, shkencave natyrore dhe metodës racionale të kërkimit.
René Descartes
Shekuj më vonë, në epokën moderne, René Descartes solli një kthesë të re: dyshimi metodik. Fjalët e tij të pavdekshme, “Cogito, ergo sum” – “Unë mendoj, pra ekzistoj” – e shënuan mendimin si themelin e dijes së sigurt. Për Descartes, arsyeja ishte instrumenti suprem i së vërtetës, ndërsa çdo gjë tjetër duhej kaluar në sitën e dyshimit përpara se të pranohej si e vërtetë.
Immanuel Kant
Immanuel Kant, një nga mendjet më të ndritura të Iluminizmit, u përpoq të ndërtonte një urë midis racionalizmit dhe empirizmit. Ai argumentoi se njohuria lind nga ndërveprimi i mendjes me përvojën: shqisat na japin të dhënat, por mendja i strukturon ato përmes kategorive të saj të brendshme. Megjithatë, ai paralajmëroi se ekziston gjithmonë diçka e paarritshme për mendjen njerëzore – “vetë gjëja” (das Ding an sich) – që ne nuk mund ta njohim kurrë plotësisht.
John Locke
Në Angli, John Locke solli një tjetër këndvështrim. Për të, mendja e njeriut në lindje është një tabula rasa – një tabelë e zbrazët, ku përvoja dhe ndërveprimi me botën e jashtme gdhendin njohuritë. Kjo teori empiriste theksonte se përvoja është burimi kryesor i dijes dhe se asgjë nuk hyn në mendje pa kaluar më parë nga shqisat.
David Hume
David Hume e çoi empirizmin edhe më tej, duke e bërë atë më kritik dhe skeptik. Ai hodhi dyshime mbi mundësinë e arritjes së njohurive absolute. Sipas tij, mendja nuk ka akses në të vërtetat e përjetshme; ajo mbështetet në zakon dhe përvojë për të ndërtuar pritshmëri dhe besime. Për shembull, lidhja shkak-pasojë nuk është një e vërtetë e domosdoshme, por një zakon që ne formojmë nga përsëritja e ngjarjeve.
Nga Sokrati te Hume, udha e dijes është një rrugëtim i gjatë mes dy poleve: arsyes dhe përvojës. Secili prej këtyre mendimtarëve të mëdhenj na lë një trashëgimi të çmuar mbi mënyrën se si mund ta kuptojmë botën dhe veten. Dhe ndoshta, pyetja që mbetet e hapur për secilin prej nesh është: a e gjejmë të vërtetën në mendimin e pastër, në përvojën shqisore, apo në një ndërthurje të të dyjave?