Shifra 140 mijë dosje të pashqyrtuara nuk është thjesht statistikë administrative. Është tregues i një sistemi që po punon nën presion maksimal dhe i një reforme që, ndonëse me objektiva të drejta, po përballet me vështirësi serioze në zbatim.
Reforma në drejtësi u konceptua si projekti më i madh institucional i tre dekadave të fundit: pastrim i sistemit përmes vettingut, rritje e integritetit dhe modernizim i strukturës gjyqësore. Por sot, debati është zhvendosur nga integriteti te funksionaliteti. Sepse drejtësia nuk matet vetëm me pastërtinë morale të sistemit, por me aftësinë e tij për të dhënë vendime brenda një kohe të arsyeshme.
Harta e re gjyqësore: centralizim pa kapacitete të mjaftueshme?
Reduktimi i gjykatave nga 38 në 20 në vitin 2023 synonte eficiencë dhe racionalizim burimesh. Ideja ishte që gjykata më të mëdha dhe më të konsoliduara të ofronin shërbim më cilësor. Por në praktikë, centralizimi ka krijuar barriera gjeografike dhe ngarkesë të përqendruar.
Qytetarët duhet të udhëtojnë më larg për një seancë gjyqësore. Kostot rriten. Koha zgjatet. Ndërkohë, gjyqtarët përballen me volum të shtuar çështjesh dhe kushte fizike të papërshtatshme.
Nëse dixhitalizimi do të kishte funksionuar plotësisht, distanca fizike do të kishte peshë më të vogël. Por dosja dixhitale dhe sistemet elektronike nuk kanë arritur ende nivelin e efikasitetit të nevojshëm për të mbështetur një reformë kaq të thellë strukturore.
Drejtësi e vonuar: pasojat ekonomike dhe sociale
Kur një proces civil zgjat vite, bizneset hezitojnë të investojnë. Kur një çështje penale zvarritet, viktimat ndihen të pambrojtura. Kur një konflikt pronësie mbetet pezull, zhvillimi bllokohet.
Vonesat prodhojnë tre pasoja të mëdha: Erozion të besimit publik – qytetari fillon ta shohë drejtësinë si të paarritshme.Kosto ekonomike – pasiguria juridike dëmton klimën e investimeve. Rrezik për të drejtat e njeriut – tejkalimi i afateve të arsyeshme cenon standardet kushtetuese dhe ato të Konventës Evropiane.
Parimi “drejtësi e vonuar është drejtësi e mohuar” nuk është slogan; është realitet institucional.
A ishte reforma e nxituar?
Në disa drejtime, po. Vettingu largoi një numër të konsiderueshëm gjyqtarësh dhe prokurorësh, por zëvendësimi i tyre nuk ndodhi me të njëjtin ritëm. Paralelisht, harta e re gjyqësore u zbatua përpara se të konsolidohej plotësisht infrastruktura dixhitale dhe logjistike.
Rezultati: një sistem më i pastër në teori, por më i mbingarkuar në praktikë.
Kjo nuk do të thotë se reforma ishte e gabuar në thelb. Por do të thotë se implementimi i saj kërkon rishikim dhe korrigjim. Reformat institucionale nuk janë akte njëherëshe; janë procese që kërkojnë rregullim të vazhdueshëm.
Çfarë duhet bërë?
Plan kombëtar për uljen e stokut, me gjykime të përshpejtuara për çështjet e vjetra.
Investim serioz në dixhitalizim real, jo vetëm formal.
Rishikim të hartës gjyqësore, aty ku barrierat gjeografike cenojnë aksesin në drejtësi.
Përmirësim i kushteve fizike dhe organizative, sepse një gjyqtar që punon në kushte të papërshtatshme nuk mund të prodhojë eficiencë maksimale.
Sot sfida e drejtësisë shqiptare nuk është vetëm integriteti – është kapaciteti. 140 mijë dosje janë 140 mijë qytetarë që presin përgjigje. Çdo reformë që nuk garanton funksionim të qëndrueshëm, rrezikon të perceptohet si e paplotë.
Reforma ishte e domosdoshme. Por tani është momenti i dytë i saj: faza e korrigjimit, stabilizimit dhe eficiencës reale. Sepse drejtësia nuk është vetëm çështje ligjesh të mira – është çështje kohe, aksesit dhe besimi.