Media, pushteti dhe privilegjet: A janë mediat kombëtare në shërbim të qeverisë?

Deklarata e liderit të opozitës, Sali Berisha, se mediat kryesore kombëtare janë në shërbim të qeverisë dhe se ato përfitojnë privilegje në këmbim të mbështetjes editoriale, rikthen një nga debatet më të vjetra të demokracisë shqiptare: a është media pushtet kontrollues, apo është bërë pjesë e sistemit të pushtetit?

Kjo është një pyetje që nuk ka përgjigje të thjeshtë me “po” ose “jo”. Sepse marrëdhënia mes medias dhe politikës nuk funksionon më si në vitet ’90, kur kontrolli ishte i drejtpërdrejtë dhe kur pushteti arrestonte dhe digjte redaksi gazetash.

Sot modeli është më kompleks, më ekonomik dhe shpesh më i padukshëm. Në demokracitë moderne, rrallë ndodh që qeveria të telefonojë redaksinë dhe të urdhërojë çfarë të transmetohet. Mekanizmat janë bërë më të sofistikuar. Pyetja nuk është më: “A e kontrollon qeveria median?” . Por “A ka media arsye ekonomike që të mos përplaset me qeverinë?”.

Në Shqipëri, një pjesë e rëndësishme e mediave kombëtare nuk janë vetëm kompani mediatike. Shpesh ato janë pjesë e grupeve më të mëdha ekonomike që kanë interesa në ndërtim; energji; turizëm; infrastrukturë; pasuri të paluajtshme; kontrata publike; licenca dhe autorizime shtetërore.

Dhe këtu lind konflikti i mundshëm i interesit.

Nëse një grup mediatik ka investime që varen nga vendimmarrja publike, atëherë lind pyetja: sa i lirë mbetet lajmi?

Një nga akuzat më të forta që dëgjohet shpesh në debatet politike është se disa pronarë mediash përfitojnë leje ndërtimi; projekte zhvillimi; favore administrative; akses ekonomik.

Por këtu duhet kujdes.

Fakti që një pronar medie merr një leje ndërtimi nuk provon automatikisht marrëdhënie klienteliste. Nëse procedura është ligjore, transparente dhe e njëjtë për të gjithë, nuk kemi problem.

Problemi lind kur krijohet perceptimi ose prova se një media është e butë ndaj pushtetit, ndërkohë pronari i saj përfiton vendime të favorshme; ndërsa media kritike mbetet jashtë aksesit ekonomik.

Edhe pa marrëveshje të shkruar, një mjedis i tillë mund të prodhojë vetëcensurë.

Pse opozita e ngre këtë debat?

Kur Sali Berisha flet për media të kontrolluara nga qeveria, ai në fakt po ngre një tezë politike: se beteja nuk zhvillohet vetëm në kuti votimi, por edhe në formimin e opinionit publik.

Në logjikën e opozitës, nëse qeveria kontrollon administratën; ka avantazh institucional; dhe ka raport më të favorshëm me median; atëherë gara politike nuk konsiderohet plotësisht e barabartë.

Por kjo tezë ka nevojë për matje konkrete sa minutazh merr qeveria dhe opozita; si paraqiten temat; sa pluralizëm kanë studiot; sa i ndarë është lajmi nga opinioni; kush zotëron mediat dhe çfarë interesash ekonomike ka. Problemi i vërtetë mund të mos jetë propaganda, por varësia. Por lideri demokrat nuk është krejt i saktë kur thotë se kush i zotëron aksionet në mediat kombëtare, etj, pasi ai vetë ka lejuar deformimin e tregut mediatik kur ishte në pushtet ndër vitet 2005-2013.

Në këto kushte, rreziku nuk është vetëm propaganda. Rreziku është që gazetaria të mos bëjë pyetjen e vështirë pikërisht aty ku fillon interesi publik. Dhe kur qytetari fillon të besojë se lajmi nuk prodhohet vetëm nga faktet, por edhe nga marrëdhëniet me pushtetin, atëherë nuk dëmtohet vetëm media – dëmtohet besimi publik.

Në fund, pyetja nuk është nëse mediat janë me qeverinë apo me opozitën. Pyetja është: a janë mjaftueshëm të lira për të qenë kundër kujtdo që ka pushtet?