Vrapuesja e Prizrenit dhe Valltarja e Tetovës, një shpalosje estetike dhe mitologjike e shpirtit të lashtë dardan

Në dy cepa të Dardanisë së lashtë, në Prizren dhe Tetovë, arkeologjia na ka dorëzuar dy figura prej bronzi që bartin hijeshi, gjallëri dhe simbolikë të pashembullt: Vrapuesja e Prizrenit dhe Valltarja e Tetovës. Në përmasat modeste të trupave të tyre (11.4 cm dhe 9.4 cm), këto statuja përmbledhin një botë të tërë: estetikë e përkryer, lëvizje që s’është thjesht trupore por shpirtërore, një përfaqësim i femrës jo si objekt, por si subjekt i hyjnores, i ritit, i lirisë.

Vrapuesja e Prizrenit, e datuar rreth viteve 520–500 p.e.s., është një shembull i jashtëzakonshëm i plastikës arkaike. Figura është paraqitur në lëvizje të tendosur, me njërën këmbë që prek me majë toknë, e gjoksi përpara në një gjest të qartë vrapimi. Trupi i saj është i mbështjellë me një veshje të shkurtër që kujton xhubletën, duke i rënë nga krahu i djathtë në palosje që rrjedhin lirshëm, duke i shtuar dinamikës plastike një elegancë drithëruese. Flokët e krehura në mënyrë të shkallëzuar i japin një ndjenjë formaliteti dhe rregulli.

Kjo figurë është një vepër që e tejkalon funksionin e saj dekorativ ose votiv. Ajo është një mishërim i fuqisë dhe elegancës së femrës në një kulturë që ndoshta, përmes artit të saj, ka njohur më shumë se ç’na tregojnë rrënojat.

Në anën tjetër, Valltarja e Tetovës, gjetur në vitin 1933 është një pasqyrë e asaj që mund të quhet ekstaza rituale e kulturës së lashtë. Ajo vallëzon, jo për të zbavitur, por për të ftuar, për të ndërtuar një urë me hyjnoren. Trupi i saj është i lakueshëm, flokët të parregullt, fytyra pa mimikë të qartë – sikur të ishte përfshirë nga një fuqi përtej të kuptuarit tokësor. Legjenda që e shoqëron e paraqet atë si një menadë, një shërbëtore e Dionisit, me gjarpërinj në bel dhe në flokë, me një kurorë prej gruri – e gjitha kjo një kod simbolik i pjellorisë, jetës, por edhe shndërrimit.

Ajo nuk është më thjesht një statujë: ajo është një këngëtare e heshtur e misterit dionisik, një grua që i përket ekstazës, sakralitetit dhe lirisë shpirtërore.

Duke parë përtej teknikës, këto dy figura nuk janë as kopje helenistike, as imitime të traditave të tjera. Ato janë pasqyrë e një estetike vendore, e përpunuar ndoshta në punishtet dardane apo në bashkëpunim me qendrat ilire bregdetare. Është e vërtetë që frymëzimi mitologjik (menadat, Dionisi) bart gjurmë të mitologjisë greke, por realizimi, detaji, ndjenja që përcillet, janë autentikisht dardane.

Nëse kësaj dysheje i shtojmë edhe Atleten e Janjevës, një tjetër figurë prej bronzi që paraqet një grua në pozicion përgatitor për hedhje, krijohet një triadë femërore dardane: atletja (fuqia), vrapuesja (lëvizja) dhe valltarja (rituali). Një trinitet që i jep figurës së gruas dimensionet e saj të plota: trupin, mendjen dhe shpirtin, të pranishme në një civilizim që ndoshta e ka vlerësuar më shumë se sa kemi ditur ne deri tani.

Vrapuesja e Prizrenit ruhet në Muzeun Britanik në Londër. Valltarja e Tetovës ndodhet në Muzeun e Shkupit. Asnjëra prej tyre nuk është ekspozuar me dinjitetin e duhur në hapësirat shqiptare, as si shenjë identitare, as si shprehje estetike. Kjo mungesë e një rrëfimi të përbashkët për to është një boshllëk që duhet mbushur.

Të dyja figurat janë shtatore të heshtura të një kulture që e donte gruan në qendër të energjisë krijuese: si lëvizje, si liri, si akt sakral.