Eklipsi diellor total: Një dritare e rrallë drejt thellësive të Diellit

Kur Hëna do të mbulojë Diellin më 12 gusht, ekipe shkencëtarësh do të hidhen në veprim për të studiuar fushën magnetike të tij, atmosferën dhe motin e furishëm diellor që ndonjëherë shkakton ndërprerje këtu në Tokë. Ky fenomen qiellor ofron një mundësi unike për të thelluar njohuritë tona rreth yllit tonë qendror, duke shfrytëzuar momentin kur korona, shtresa e jashtme e Diellit, bëhet e dukshme. Këto studime janë thelbësore për të kuptuar më mirë ndikimin e Diellit në sistemin tonë planetar.

Historia e përdorimit të eklipseve për zbulime shkencore është e gjatë dhe e pasur. Një shembull i shquar është ai i astronomit britanik Arthur Eddington, i cili, ndërsa vëzhgonte një eklips më 29 maj 1919 në ishullin Principe në Afrikën Perëndimore, konfirmoi teorinë e relativitetit të Albert Einstein. Ai e arriti këtë duke vëzhguar efektin e një fenomeni të përkuljes së dritës, të quajtur thjerrëzimi gravitacional, mbi yjet që u bënë të dukshëm ndërsa drita verbuese e Diellit ishte e fshehur. Kjo vërtetoi parashikimet e Einstein-it për ndikimin e gravitetit mbi dritën, duke shënuar një moment historik në fizikë.

Më shumë se një shekull më vonë, shkencëtarët do të vëzhgojnë një eklips të plotë diellor që do të zgjasë një minutë e 40 sekonda, i cili do të shfaqet javën e ardhshme në një pjesë të Spanjës veriore. Allan Sacha Brun, një astrofizikan në Komisionin Francez të Energjisë Atomike (CEA), shpjegoi për AFP se puna e tyre synon të kuptojë mekanizmat fizikë që qëndrojnë në themel të aktivitetit të Diellit. Ai theksoi se çdo ditë, specialistët punojnë mbi modele që synojnë të shpjegojnë aktivitetin diellor, duke u mundësuar atyre “të vendosin Diellin në kontekstin e tij brenda vijës kohore evolucionare, nga lindja deri në vdekjen e tij”, duke ofruar një perspektivë të plotë mbi jetëgjatësinë e yllit.

Dielli vazhdimisht nxjerr lëndë dhe grimca të ngarkuara, duke shkaktuar ndonjëherë stuhi diellore të plota që lëshojnë shpërthime gjigante plazme dhe lëndë tjetër. Kur këto materiale përplasen me mburojën magnetike të Tokës, ato mund të çaktivizojnë satelitët, të kërcënojnë astronautët dhe të krijojnë aurora shumëngjyrëshe në qiejt e gjerësive gjeografike veriore dhe jugore. Brun shpjegoi se këto fenomene ndjekin një cikël të rregullt, duke arritur kulmin çdo 11 vjet. Në vitin 2024, Dielli arriti kulmin e ciklit të tij të 25-të, duke e bërë këtë eklips veçanërisht interesant për studim dhe vëzhgim të aktivitetit të tij maksimal.

Javën e ardhshme, shkencëtarët e CEA do të përqendrohen në koronën e Diellit, shtresën më të jashtme të atmosferës së tij. Brun theksoi se janë “jashtëzakonisht me fat” që Hëna është 400 herë më e vogël se Dielli, por gjithashtu 400 herë më afër nesh. Kjo rastësi gjeometrike do të thotë se Hëna bllokon dritën e Diellit (fotosferën), por ende u lejon shkencëtarëve të shohin se çfarë po ndodh në atmosferën e tij të jashtme. Korona e Diellit shtrihet për 10 milionë kilometra dhe është një milion herë më pak intensive se sipërfaqja e tij, e quajtur fotosferë. Megjithatë, korona mund të arrijë temperatura deri në dy milionë gradë Celsius, duke paraqitur një mjedis ekstrem për studim.

Gjatë kohërave normale, kur nuk ka eklips, shkencëtarët studiojnë atmosferën e Diellit me satelitë të pajisur me një koronograf, një filtër që bllokon fotosferën. Por eklipset e plota u ofrojnë atyre një vështrim të rrallë edhe në kromosferë, shtresën e atmosferës midis koronës dhe sipërfaqes së Diellit. Kjo mundëson mbledhjen e të dhënave që janë të vështira ose të pamundura për t’u marrë me mjete të tjera, duke plotësuar boshllëqet në njohuritë tona.

Shkencëtarët në Agjencinë Evropiane të Hapësirës (ESA) do të analizojnë eklipsin e javës së ardhshme, duke shpresuar të mësojnë më shumë rreth erërave diellore. Carole Mundell, drejtoresha e shkencës në ESA, shtroi pyetje thelbësore: “Pse stuhitë diellore përhapen në këtë mënyrë? Cilat janë strukturat e tyre, dhe a mund të zhvillojmë modele që na lejojnë t’i parashikojmë ato?” Sonda Solar Orbiter e ESA-s, e cila u lëshua në vitin 2020, ka qenë e zënë duke mbledhur të dhëna rreth atmosferës dhe erës së Diellit. Miho Janvier, bashkë-investigatore kryesore e misionit, theksoi se eklipset janë një mundësi për të “testuar se sa të mira janë modelet tona – ose sa të këqija”, duke vlerësuar saktësinë e parashikimeve aktuale.

Përveç kësaj, një mision tjetër i ESA-s, i quajtur Proba-3, aktualisht po përdor tre anije kozmike që fluturojnë në formacion të sinkronizuar për të krijuar eklipset e tyre mini-diellore. Ka gjithashtu plane për një mision të quajtur MESOM, i cili shpreson të dërgojë një anije kozmike në hijen e Hënës për të marrë një pamje shumë më të gjatë të fenomenit. Lucie Green, një fizikane diellore në University College London që punon në mision, i tha AFP-së se eklipset e plota diellore janë “frymezuese për të gjithë, artistë dhe shkencëtarë njësoj”. Ajo shtoi se “ajo që shohim në Tokë frymëzon atë që duam të bëjmë në kërkimin tonë shkencor hapësinor.” Këto vëzhgime tokësore shërbejnë si një shtysë e fuqishme për eksplorimin e thellë të hapësirës dhe kuptimin e universit.

Marrë nga France 24 Live News