Françesko Petrarka, “Babai i Humanizmit”, jetoi dhe krijoi “mes stuhive të ndryshme dhe konfuze” të kohës së tij

Nga Albert Vataj

Françesko Petrarka (Francesco Petrarca), një nga mendjet më të ndritura të qytetërimit evropian, lindi më 20 korrik 1304 në Arezzo të Toskanës. Ai erdhi në jetë në një epokë kur Evropa ende mbante mbi supe hijen e Mesjetës, por në horizont po shfaqeshin shenjat e një zgjimi të madh intelektual. Pikërisht në këtë kohë të trazuar, ndërmjet krizave politike, përçarjeve fetare dhe pasigurive shoqërore, Petrarka do të bëhej zëri që do të thërriste njeriun t’i kthehej dinjitetit të mendimit, bukurisë së dijes dhe trashëgimisë së qytetërimit klasik.

Qysh fëmijë, ai u shpërngul me familjen në Avinjon të Francës, ku ndodhej atëherë selia papnore. Me dëshirën e të atit, studioi drejtësi në Montpellier dhe më pas në Bolonjë, por zemra e tij nuk rrihte për ligjin. Pasioni i tij i vërtetë ishte letërsia, filozofia dhe kultura e Greqisë e Romës së lashtë. Pas vdekjes së babait, më 1326, ai hoqi dorë përfundimisht nga studimet juridike për t’iu kushtuar kërkimit të dorëshkrimeve antike dhe studimit të autorëve klasikë.

Petrarka konsiderohet me të drejtë “Babai i Humanizmit”, sepse ishte ndër të parët që vendosi njeriun, arsyen dhe kulturën klasike në qendër të reflektimit filozofik. Për të, antikiteti nuk ishte një kujtim i largët, por një model i gjallë, një burim frymëzimi nga i cili mund të rilindte qytetërimi evropian. Ai besonte se njeriu mund të arrinte përsëri madhështinë shpirtërore dhe intelektuale të Romës e Greqisë së lashtë, nëse do të çlirohej nga ngurtësia mendore dhe do t’i rikthehej dijes.

Vetë Petrarka e përshkruante kohën e tij si një jetë “mes stuhive të ndryshme dhe konfuze”. Megjithatë, ai nuk u dorëzua përballë pesimizmit. Përkundrazi, besonte se historia nuk ishte një rënie e pandalshme, por një cikël që mund të njihte sërish lulëzim. Kjo bindje u bë themeli i humanizmit, lëvizjes që do të ndërtonte urën ndërmjet Mesjetës dhe Rilindjes, duke ndryshuar përgjithmonë historinë e mendimit evropian.

Për të siguruar jetesën, Petrarka mori urdhërat kishtarë, gjë që i mundësoi të mbante poste në administratën e Kishës. Kjo pozitë i dha edhe mundësinë të udhëtonte si diplomat në shumë vende të Evropës. Mirëpo, udhëtimet e tij nuk kishin vetëm karakter diplomatik; ato u shndërruan në ekspedita kulturore për të kërkuar biblioteka, manastire dhe arkiva ku mund të zbuloheshin dorëshkrime të humbura të autorëve klasikë.

Falë këmbënguljes së tij, shumë vepra të Ciceronit, Livit dhe autorëve të tjerë romakë dolën sërish në dritë. Petrarka grumbulloi një bibliotekë të jashtëzakonshme, të cilën në fund të jetës ia la trashëgim Republikës së Venecias, në këmbim të një banese dhe strehimit gjatë viteve të murtajës. Ky gjest nuk ishte vetëm një akt bujarie, por edhe një dëshmi se dijen ai e konsideronte pasurinë më të çmuar të njerëzimit.

Megjithëse ishte një studiues i përkushtuar i latinishtes dhe ëndërronte të njihej si autor i veprave të tij klasike, fama e tij më e madhe erdhi nga poezia në gjuhën popullore italiane. Në vitin 1341, ai u kurorëzua me kurorën e dafinës në Romë, duke u bërë poeti i parë që mori këtë nderim që nga koha e Perandorisë Romake. Vetë ai e konsideronte kryeveprën e tij poemën epike latine “Africa”, kushtuar Luftës së Dytë Punike dhe figurës së Skipion Afrikanit.

Megjithatë, ishte një dashuri e heshtur që do ta bënte të pavdekshëm.

Më 6 prill 1327, në Kishën e Shën Klarës në Avinjon, ai pa për herë të parë Laurën, gruan që do të mbetej përgjithmonë muza e tij. Askush nuk e di me siguri kush ishte Laura e vërtetë; identiteti i saj mbetet ende një mister. Por për Petrarkën ajo u shndërrua në simbolin e bukurisë, pastërtisë, mallit dhe dashurisë së paarritshme.

Edhe pasi Laura vdiq gjatë Murtajës së Zezë, më 1348, ajo vazhdoi të jetonte në vargjet e poetit. Dashuria e tij nuk u shua me vdekjen, por u sublimua në art. Nga kjo ndjenjë lindi “Rerum vulgarium fragmenta”, e njohur më mirë si “Canzoniere” ose “Rime Sparse”, një përmbledhje prej 366 poezish, ndër të cilat 317 sonete, që konsiderohen ndër kulmet e poezisë lirike evropiane. Petrarka jo vetëm që e përsosi sonetin, por e bëri atë një nga format më të dashura poetike në letërsinë botërore.

Poezitë e tij, të mbushura me introspeksion, ndjeshmëri dhe konfliktin midis dashurisë tokësore dhe aspiratës shpirtërore, ushtruan ndikim të jashtëzakonshëm mbi poetët e shekujve pasues, nga Ronsard-i e Shakespeare-i, deri te romantikët evropianë.

Më 18 korrik 1374, vetëm dy ditë para se të mbushte shtatëdhjetë vjeç, Petrarka u tërhoq në studimin e tij në Arquà, pranë Padovës. Gjatë natës ai ndërroi jetë qetësisht, me sa duket i përkulur mbi librat që kishte dashur gjatë gjithë jetës. Të nesërmen në mëngjes, u gjet pa jetë, sikur edhe çasti i fundit i ekzistencës së tij të ishte një dialog i heshtur me dijen.

Trashëgimia që la pas është shumë më tepër se një vepër poetike. Ai ndryshoi mënyrën se si Evropa mendoi për njeriun, historinë dhe kulturën. Humanizmi i tij u bë fryma që ushqeu Rilindjen, ndërsa poezia e tij ndikoi vendimtarisht në formimin e gjuhës letrare italiane, krahas veprave të Dante Alighierit dhe Giovanni Boccaccios.

Françesko Petrarka mbetet figura që i mësoi Evropës se qytetërimet nuk ringjallen me armë, por me libra; se madhështia e një kombi matet me kulturën e tij dhe se, edhe kur njeriu jeton “mes stuhive të ndryshme dhe konfuze”, ai mund të gjejë dritën duke iu kthyer dijes, bukurisë dhe fuqisë së mendimit. Në këtë kuptim, ai nuk ishte vetëm poeti i Laurës apo studiuesi i klasikëve, por një nga arkitektët shpirtërorë të Evropës moderne.