Gjergj Luca: Në Kosovë kërkojnë të shembin kështjellën e qëndresës shekullore të bashkëjetesës fetare
Nga Albert Vataj
Sipërmarrësi Gjergj Luca ka reaguar ndaj një ngjarjeje të ndodhur në fshatin Zagori të Vushtrrisë, e cila ka hapur debat mbi një prej vlerave më të çmuara të identitetit shqiptar, bashkëjetesën dhe mirëkuptimin ndërmjet besimeve fetare.
Sipas raportimeve të fundit, banorë të Zagorit kanë protestuar kundër projektit për ndërtimin e një kishe katolike kushtuar Shën Florit dhe Laurit. Protestuesit kanë deklaruar se kundërshtimi i tyre, nuk drejtohet ndaj besimit katolik apo lirisë fetare, por lidhet me faktin se, siç pretendojnë ata, në fshat nuk ka një komunitet katolik dhe për këtë arsye nuk e shohin ndërtimin e objektit si një nevojë të komunitetit lokal. Çështja ka marrë kështu një dimension më të gjerë publik, duke prekur raportet mes historisë, identitetit, besimit dhe bashkëjetesës.
Në këtë kontekst ka reaguar Gjergj Luca, i cili i është drejtuar publikisht kryeministrit të Kosovës, Albin Kurti, duke shprehur shqetësimin se tensione të tilla mund të cenojnë një traditë të hershme shqiptare.
“Albin, Kosovës nuk i duhen konflikte fetare mes veti, se shqiptarët kudo ku janë një Zot kanë dhe një Zot besojnë. Kosovës i mjaftojnë konfliktet rajonale, të cilat i zgjidh me ndihmën e miqve të mëdhenj. Kosovës i nevojitet ekonomi e fortë dhe prosperitet!”, shkruan Luca në reagimin e tij publik.
Thelbi i shqetësimit të tij nuk është thjesht ndërtimi i një kishe. Është frika se besimi mund të shndërrohet nga një urë që lidh njerëzit në një vijë ndarëse që i vë ata përballë njëri-tjetrit. Dhe kjo do të ishte veçanërisht e dhimbshme në një shoqëri si ajo shqiptare, ku për shekuj me radhë identiteti kombëtar ka mbijetuar përtej dallimeve fetare.
Sepse Shqipëria dhe hapësira shqiptare kanë krijuar një përvojë historike të veçantë, myslimani dhe katoliku, ortodoksi dhe bektashiu, nuk janë parë domosdoshmërisht si kundërshtarë, por si pjesëtarë të së njëjtës bashkësi kombëtare. Kjo nuk do të thotë se historia shqiptare ka qenë e zhveshur nga tensionet apo dallimet fetare, por se në momente vendimtare, vetëdija kombëtare ka ditur të vendosë ura mbi këto dallime.
Dhe këtë traditë nuk duhet ta shohim vetëm si një slogan romantik, por si një trashëgimi konkrete të jetës shqiptare.
Luca sjell si shembull një rast nga zona e Milotit, në Mal të Bardhë, ku, sipas rrëfimit të tij, një komunitet që me kalimin e brezave ishte bërë mysliman kishte ndihmuar në rindërtimin e një kishe të vjetër, në respekt të familjeve katolike që kishin mbetur aty. Madje, sipas tij, banorët e fshatit vazhdojnë të respektojnë së bashku festat fetare. Është një histori që, pavarësisht përmasës së saj lokale, përcjell një ide shumë më të madhe: respekti për fenë e tjetrit nuk e zvogëlon besimin tënd; përkundrazi, e fisnikëron atë.
Kjo frymë është mishëruar edhe në një nga episodet më domethënëse të luftës në Kosovë.
Në vitin 1999, Dom Kelmend Spaqi, famullitar i Kishës së Shna Ndout në Gllogjan, strehoi dhjetëra shqiptarë të përndjekur nga forcat serbe, shumica dërrmuese e të cilëve ishin myslimanë. Kur atij iu kërkua t’i ndante myslimanët nga katolikët, përgjigjja e tij ishte e prerë: “Këtu nuk ka myslimanë e katolikë; këtu ka njerëz të pafajshëm.” Kisha u shndërrua në strehë për shqiptarët pa dallim feje dhe ky akt mbetet një prej dëshmive më të fuqishme të humanizmit dhe solidaritetit shqiptar në ditët e luftës.
Ky episod e bën edhe më të qartë se çfarë do të thotë bashkëjetesa fetare kur ajo nuk mbetet vetëm në fjalë. Një prift katolik që mbron jetën e myslimanëve nuk e mohon fenë e tij, përkundrazi, e dëshmon atë përmes humanizmit.
Në këtë kuptim duhet rilexuar edhe Pashko Vasa dhe thirrja e tij e famshme: “Feja e shqiptarit asht Shqyptaria!”
Nuk ishte një thirrje kundër fesë. Ishte një thirrje kundër përdorimit të fesë si instrument përçarjeje. Në kohën e Rilindjes Kombëtare, kur shqiptarët rrezikonin të ndaheshin politikisht e shoqërisht edhe mbi bazën e përkatësive fetare, Vasa kërkonte një vetëdije më të lartë kombëtare, që do t’i bashkonte shqiptarët përtej xhamisë, kishës dhe teqesë.
Edhe Naim Frashëri e ndërtoi një pjesë të rëndësishme të mendimit të tij mbi këtë ide të vëllazërisë shqiptare. Për të, dallimet fetare nuk duhej të shndërroheshin në armiqësi, sepse mbi to qëndronin gjuha, atdheu, kujtesa dhe përkatësia e përbashkët.
Sami Frashëri, në projektin e tij për Shqipërinë e së ardhmes, e konsideronte unitetin kombëtar si kusht të mbijetesës së shqiptarëve. Ndërsa Gjergj Fishta, me forcën e gjuhës së tij epike, e shprehu të njëjtën ide në mënyrë të fuqishme: shqiptarët mund të kenë Bajram dhe Pashkë, por “Shqiptarinë e kemi bashkë”.
Kjo është ndoshta një nga formulat më të bukura për ta kuptuar historinë tonë, ndryshimi në besim nuk duhet të prodhojë ndryshim në vëllazëri.
Prandaj, ajo që po ndodh në Zagori duhet trajtuar me qetësi, maturi dhe përgjegjësi institucionale. E drejta për besim, liria fetare dhe e drejta për të ndërtuar objekte kulti duhet të respektohen brenda ligjit, njëkohësisht, çdo shqetësim i komunitetit lokal duhet të dëgjohet dhe të trajtohet përmes dialogut, jo përmes kërcënimeve, përplasjeve apo gjuhës së urrejtjes.
Nëse ekziston një debat mbi historinë e një vendi, pronësinë, trashëgiminë kulturore, nevojën e komunitetit apo procedurat ligjore, ai duhet të zgjidhet nga institucionet dhe përmes dialogut. Kryqi nuk duhet të bëhet shkak për të ngritur mure, as gjysmëhëna arsye për të mbyllur dyer.
Sepse problemi nuk është nëse një shqiptar lutet në xhami apo në kishë. Problemi nis atëherë kur dikush kërkon ta përdorë besimin për ta mohuar shqiptarinë e tjetrit.
Kjo është arsyeja pse rasti i Zagorit meriton vëmendje, por edhe maturi. Nuk duhet lejuar që një çështje lokale të shndërrohet në një konflikt identitar. Kosova ka kaluar mjaft plagë, ndarje dhe konflikte për të kuptuar se përçarja është gjithmonë më e lehtë të ndizet sesa të shuhet.
Në fund të fundit, shqiptarët kanë një histori që duhet ta mbrojnë jo vetëm nga harresa, por edhe nga keqinterpretimi.
Një histori ku familja myslimane mund të ruajë kishën e fqinjit katolik.
Ku një prift katolik mund të hapë dyert e kishës për mijëra myslimanë të përndjekur.
Ku një poet mysliman mund të shkruajë për një Shqipëri të bashkuar.
Ku një katolik si Fishta mund të bëhet një nga zërat më të fuqishëm të shqiptarizmës.
Dhe ku, mbi të gjitha, feja mund të mbetet besim personal, ndërsa shqiptaria një hapësirë e përbashkët.
Prandaj sot, më shumë se kurrë, duhet kujtuar se bashkëjetesa fetare shqiptare nuk është një dekor folklorik për t’ua treguar të huajve. Është një pasuri historike që duhet mbrojtur brenda nesh.
Sepse nëse dikur shqiptarët arritën të mbijetonin si komb, pavarësisht se njëri falte namazin, tjetri kryente meshën e tjetri ndizte qiriun në kishë, atëherë sfida jonë sot nuk është të pyesim “çfarë feje je?”, por të kujtojmë pyetjen më të madhe:
A dimë ende të jemi vëllezër, pavarësisht se ku lutemi?
Dhe përgjigjja e kësaj pyetjeje nuk është vetëm çështje feje. Është çështje e karakterit të një kombi.
KOHA JONË SONDAZH
