Lev Tolstoi, kryengritësi i madh i ndërgjegjes, nga besimi te herezia e një shpirti në kërkim

Nga Albert Vataj
Më 9 shtator 1828 lindi Lev Nikollajeviç Tolstoi, një prej penave më të vetvetishme, më të fuqishme dhe më vetëtimtare të shpirtit rus. Sot, 198 vjet më pas, ai mbetet jo vetëm një nga majat e letërsisë botërore, por edhe një prej atyre mendjeve të rralla që e kthyen jetën në një gjyq të vazhdueshëm ndaj vetvetes, shoqërisë, pushtetit dhe besimit.

Ka shkrimtarë që shkruajnë libra dhe ka të tjerë që, përmes librave, kërkojnë të shkruajnë vetë jetën. Tolstoi i përket kësaj të dytës. Ai nuk e pa letërsinë si strehë, as si zbukurim të ekzistencës. Për të, fjala duhej të kishte peshën e së vërtetës, edhe kur kjo e vërtetë ishte e hidhur, e pakëndshme, tronditëse dhe mbi të gjitha, e drejtuar kundër vetvetes.

Më 9 shtator 1828, në Jasnaja Poljana, erdhi në jetë ai që do të bëhej një prej zërave më të mëdhenj të letërsisë ruse dhe botërore. Një njeri i lindur në privilegj, por i dënuar nga ndërgjegjja e vet për të mos u pajtuar kurrë me privilegjin; një aristokrat që do të përfundonte duke e vënë në dyshim vetë rendin shoqëror që e kishte ushqyer; një besimtar që do të hynte në një konflikt të pakthyeshëm me institucionin fetar; një shkrimtar që, sa më shumë lavdi fitonte, aq më fort ndiqej nga pyetja: Si duhet të jetojë njeriu?

Kjo pyetje do ta përshkonte gjithë ekzistencën e tij.

Tolstoi është autori i “Lufta dhe Paqja” dhe “Ana Kareninës”, dy prej monumenteve më të mëdha të romanit botëror. Por ta kufizosh Tolstoin vetëm te madhështia e këtyre veprave do të thotë të lësh jashtë një pjesë thelbësore të figurës së tij. Ai ishte gjithashtu një moralist, filozof, reformator shoqëror, mendimtar fetar dhe kritik i ashpër i institucioneve që, sipas tij, e kishin humbur kuptimin e së vërtetës që pretendonin të mbronin.

Në letërsinë e tij, njeriu nuk është kurrë vetëm një personazh. Ai është një univers në konflikt me vetveten.

Princi Andrej, Pierre Bezuhovi, Ana Karenina, Konstantin Levin dhe dhjetëra figura të tjera të krijuara prej tij nuk janë thjesht personazhe të një rrëfimi. Ata janë forma të ndryshme të pyetjes së përjetshme mbi kuptimin e jetës, dashurisë, vdekjes, besimit, mëkatit, moralit dhe lirisë.

Tolstoi e njohu jetën në ekstremet e saj. Njohu luftën dhe paqen, famën dhe dëshpërimin, dashurinë dhe konfliktin, pasurinë dhe varfërinë, besimin dhe dyshimin. Dhe sa më shumë jetoi, aq më pak i mjaftuan përgjigjet që kishte marrë në rininë e tij.

Në një pikë të ekzistencës, shkrimtari i madh përjetoi një krizë të thellë shpirtërore. Pyetja nuk ishte më se si të shkruante një roman, por pse duhej të jetonte. Lavdia, pasuria, familja dhe suksesi letrar nuk mund ta qetësonin atë zbrazëti që po rritej brenda tij.

Pikërisht aty fillon Tolstoi tjetër.

Ai iu kthye Krishtit, por jo siç do ta kërkonte Kisha Ortodokse Ruse. Ai kërkoi një krishterim të zhveshur nga ceremoniali, nga hierarkia, nga dogma dhe nga pushteti. Kërkoi Krishtin e Predikimit në Mal, Krishtin e dashurisë, faljes, mosdhunës dhe përulësisë. Dhe pikërisht këtu nisi përplasja e tij e madhe me Kishën.

Tolstoi nuk e braktisi Zotin; ai sfidoi mënyrën se si institucionet njerëzore pretendonin ta përfaqësonin Atë.

Në këtë kuptim, ai është një figurë paradoksale: sa më shumë largohej nga Kisha institucionale, aq më thellë hynte në kërkimin e tij për Krishtin.

Kisha Ortodokse Ruse e shkishëroi në vitin 1901. Por kjo masë nuk e heshti. Përkundrazi, e shndërroi edhe më fort në një figurë të debatit moral dhe fetar të kohës.

Ai e shihte me shqetësim të madh hendekun mes mësimit të Krishtit dhe mënyrës se si jetonte shoqëria. Në kritikën e tij ndaj Kishës, Tolstoi shkruante:

“Bota bëri çka dëshiroi, i lejoi Kishës ta shpjegojë rëndësinë dhe synimin e jetës.”

Për të, tragjedia ishte pikërisht këtu: një botë që pretendonte të ishte e krishterë, por që jetonte në kundërshtim me parimet e dashurisë, mëshirës dhe mosdhunës që predikonte Krishti.

Kjo e bëri Tolstoin një heretik në sytë e institucionit, por një lloj murgut laik në sytë e vetvetes.

Ai nuk veshi petkun e murgut, nuk u mbyll në manastir dhe nuk u tërhoq nga bota. Përkundrazi, e luftoi botën me mjetet e ndërgjegjes. E sfidoi me fjalën. E kundërshtoi me jetën. Kërkoi të hiqte dorë nga pasuria, nga privilegjet, nga dhuna dhe nga mashtrimi moral i shoqërisë.

Dhe kjo ishte një nga paradokset më të mëdha të jetës së tij: një aristokrat që predikonte thjeshtësinë, një njeri i famshëm që kërkonte anonimitetin, një shkrimtar i pasur që dëshironte të jetonte si fshatar, një besimtar që u shkishërua dhe një kritik i Kishës që nuk pushoi së kërkuari Zotin.

Tolstoi nuk ishte ateist në kuptimin e zakonshëm të fjalës. Ai ishte një njeri që nuk mund të pajtohej me një Zot të burgosur brenda dogmës. Besimi i tij kaloi përmes dyshimit, vuajtjes dhe revoltës. Dhe pikërisht kjo e bën figurën e tij shpirtërore kaq të ndërlikuar dhe kaq njerëzore.

Ai besonte se e vërteta fetare nuk provohej nga rituali, por nga mënyra se si njeriu sillej me tjetrin. Se dashuria nuk ishte një emocion sentimental, por një ligj moral. Se dhuna, edhe kur justifikohej nga shteti, lufta apo institucionet, mbetej dhunë.

Kjo pikëpamje do të ndikonte fuqishëm te mendimtarë dhe veprimtarë të mëvonshëm të mosdhunës, ndër ta edhe Mahatma Gandhi, me të cilin Tolstoi mbajti një korrespondencë të rëndësishme në vitet e fundit të jetës.

Por sa më shumë kërkonte paqen, aq më e trazuar bëhej jeta e tij.

Në pleqëri, konflikti mes idealit të tij shpirtëror dhe realitetit familjar, pasurisë, pronës, famës dhe jetës së tij aristokratike u bë gjithnjë e më i fortë. Tolstoi kërkonte një jetë të thjeshtë, ndërsa jetonte ende në një botë që nuk mund ta shkëpuste lehtë nga vetja.

Kjo është edhe arsyeja pse Tolstoi mbetet kaq njerëzor: ai nuk ishte shenjtor. Ishte një njeri që kërkonte shenjtërinë dhe dështonte, ngrihej, binte, dyshonte dhe përsëri kërkonte.

Në fund të jetës, ai bëri një nga aktet më dramatike të ekzistencës së tij. Më 28 tetor 1910, në moshën 82-vjeçare, Tolstoi u largua fshehurazi nga Jasnaja Poljana. Ishte një ikje nga një jetë që nuk po mundte më ta pajtonte me bindjet e veta. Udhëtimi përfundoi në stacionin e vogël hekurudhor të Astapovos, ku u sëmur rëndë.

Aty, më 20 nëntor 1910, Lev Tolstoi vdiq.

Ai nuk iku si një shkrimtar që kishte përfunduar së shkruari. Iku si një njeri që ende po kërkonte përgjigjen.

Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse Tolstoi nuk vdes me librat e tij. Ai vazhdon të jetojë në pyetjet që na lë.

Çfarë është një jetë e mirë?

A mund të jetë njeriu i lirë pa qenë i drejtë?

A mund të quhet një shoqëri e krishterë nëse jeton në kundërshtim me mësimin e Krishtit?

A është dashuria një ndjenjë apo një mënyrë ekzistence?

Dhe a mund të gjejë njeriu Zotin duke iu bindur verbërisht institucionit, apo duhet ta kërkojë Atë në thellësinë e ndërgjegjes së vet?

Tolstoi i kaloi gjithë jetën duke iu afruar këtyre pyetjeve, pa pretenduar se i kishte zgjidhur përfundimisht.

Prandaj ai është një nga ata shkrimtarë të rrallë që nuk lexohen vetëm me mendje. Lexohen me ndërgjegje.

Ai erdhi në këtë botë si një i krishterë i lindur në traditën e Kishës Ortodokse. U bë shkrimtari që sfidoi botën, pushtetin, pasurinë dhe institucionet fetare. Dhe iku si një “murg” heretik, jo sepse kishte pushuar së kërkuari Zotin, por sepse kishte refuzuar të besonte se Zoti mund të mbyllej brenda kufijve të një dogme.

Në qiellin e letërsisë ruse, Tolstoi mbetet një vetëtimë që nuk u shua me vdekjen e tij.

Sepse disa shkrimtarë na tregojnë histori.

Tolstoi na kërkon llogari për mënyrën se si jetojmë.