Michael Faraday, historia e jashtëzakonshme e djalit të kovaçit, që u bë një nga yjet e shkencës

Nga Albert Vataj
Po, jeta e njeriut, ardhja e gjeniut, Michael Faraday, e beftë dhe e paimagjinueshme, si ajo e gjithësisë, nga një thërmijë, një shkas, në një shpërthim, që nis në errësirë dhe përfundojnë duke ndriçuar botën, duke qenë dritë.
Ngjan si trill romanesh, por është e vërtetë. Sepse ka njerëz që lindin pa trashëgimi, pa emër, pa pasuri e pa privilegje, por mbartin brenda vetes një pasuri që as varfëria nuk mund ta konfiskojë, kureshtjen, të rendurit pas ëndrrës. Dhe kur kureshtja bashkohet me këmbënguljen, ajo mund të bëhet një forcë më e madhe se çdo trashëgimi.
Historia e Michael Faradayt është pikërisht një histori e tillë.
Është historia e një djali të varfër, bir i një kovaçi, që nisi jetën pa arsim të rregullt e pa ndonjë perspektivë të jashtëzakonshme dhe përfundoi duke u bërë një nga arkitektët e botës moderne.
Michael Faraday u lind më 22 shtator 1791, në Newington Butts, pranë Londrës, në një familje me shumë pak mundësi ekonomike. I ati, James Faraday, ishte një kovaç që mezi siguronte jetesën. Familja jetonte me kufizime të mëdha dhe Michael nuk pati privilegjin e një arsimimi të gjerë.
Por varfëria mund të kufizojë mundësitë; nuk mund të kufizojë domosdoshmërisht imagjinatën.
Dhe Faraday kishte një imagjinatë të jashtëzakonshme.
Në moshën rreth 14-vjeçare, ai u bë nxënës dhe më pas shegert te librashitësi dhe enciklopediisti George Riebau në Londër. Në vend që librat t’i shihte vetëm si mallra për t’u shitur, ai filloi t’i shihte si porta drejt një bote të panjohur.
Mes rafteve, fletëve dhe aromës së letrës, ndodhi një nga ato kthesa të vogla që ndryshojnë një jetë të tërë.
Faraday lexonte gjithçka që mund t’i binte në dorë, veçanërisht libra mbi shkencën. Një tekst mbi elektricitetin dhe kiminë i zgjoi një etje që nuk do të shuhej më.
Por ai nuk ishte nga ata që kënaqeshin vetëm me leximin.
Ai donte të shihte, të provonte, të gabonte, të kuptonte.
Me mjete të thjeshta dhe me shumë pak para, nisi të kryente eksperimente modeste në shtëpi. Shkenca, për të, nuk ishte një tempull i rezervuar për njerëzit e arsimuar; ishte një mister që mund të prekej me duar.
Dhe pikërisht këtu filloi rruga e tij.
Një letër që trokiti në derën e shkencës
Në vitin 1812, kur ishte rreth 20 vjeç, Faraday ndoqi disa leksione të kimistit të shquar Sir Humphry Davy në Royal Institution. I magjepsur nga ajo që dëgjoi, ai mori shënime të hollësishme dhe i lidhi ato në një vëllim, të cilin më pas ia dërgoi Davy-t.
Faraday nuk kishte tituj akademikë për t’i treguar.
Nuk kishte diploma prestigjioze.
Nuk kishte prejardhje që ta prezantonte.
Kishte vetëm diçka tjetër, punën e tij dhe dëshirën për të mësuar.
Dhe ajo mjaftoi.
Kur Davy e thirri në Royal Institution, Faraday u përball me një fillim modest. Ai u punësua si ndihmës laboratori dhe iu desh të merrej edhe me punë të zakonshme.
Nuk ishte ende shkencëtari i madh.
Ishte thjesht një djalë që kishte hyrë në laborator.
Por ndonjëherë historia nuk fillon me një duartrokitje. Fillon me një derë që hapet.
Faraday e kuptoi se nuk kishte punë të vogël nëse ajo punë të çonte drejt dijes.
Ai vëzhgonte. Dëgjonte. Mësonte. Eksperimentonte. Gabonte dhe provonte përsëri.
Dhe shumë shpejt, nxënësi filloi të bëhej shkencëtar.
Njeriu që e bëri elektricitetin të lëvizte
Kontributet e Faraday-t në shkencë janë aq të mëdha, sa është e vështirë të imagjinohet bota moderne pa to.
Në vitin 1821, ai realizoi një nga demonstrimet e para të rrotullimit elektromagnetik, duke treguar se elektriciteti dhe magnetizmi mund të shndërroheshin në lëvizje mekanike. Ishte një hap vendimtar drejt zhvillimit të motorit elektrik.
Por zbulimi që do ta vendoste emrin e tij në historinë e shkencës erdhi në vitin 1831.
Induksioni elektromagnetik.
Faraday zbuloi se një fushë magnetike që ndryshon mund të prodhojë rrymë elektrike në një përçues.
Sot ky parim mund të tingëllojë si një formulë e zakonshme e fizikës, por në atë kohë ishte një ide revolucionare.
Ai ishte themeli i gjeneratorëve elektrikë dhe transformatorëve dhe, në një kuptim shumë të drejtpërdrejtë, një nga gurët e themelit të qytetërimit elektrik.
Kur ndezim një dritë, përdorim një motor elektrik apo marrim energji nga një rrjet elektrik, jetojmë në një botë që, në një pjesë të rëndësishme të saj, u bë e mundur nga zbulimet e Faraday-t.
Faraday dhe fusha
Por madhështia e tij nuk qëndron vetëm te eksperimentet.
Faraday kishte një mënyrë të veçantë për ta imagjinuar natyrën.
Ai përdori konceptin e vijave të forcës për të përshkruar se si vepron një fushë elektrike ose magnetike në hapësirë. Në një kohë kur shumë shkencëtarë mendonin kryesisht në terma të forcave që vepronin në distancë, Faraday imagjinonte hapësirën si diçka aktive, të strukturuar dhe fizikisht domethënëse.
Kjo intuitë do të bëhej jashtëzakonisht e rëndësishme për James Clerk Maxwell-in, i cili më vonë do ta shndërronte vizionin e Faraday-t në një teori matematikore të elektromagnetizmit.
Faraday nuk ishte matematikan i avancuar.
Por ai kishte diçka tjetër: aftësinë për të parë atë që të tjerët ende nuk dinin ta përfytyronin.
Dhe nganjëherë shkenca ecën përpara pikërisht kështu: dikush e imagjinon botën përpara se të dijë ta shkruajë atë në ekuacione.
Kimisti që la gjurmë edhe në laborator
Faraday nuk ishte vetëm fizikant.
Në kimi, ai studioi substanca dhe procese që do të kishin rëndësi të madhe për zhvillimin e kësaj disipline. Në vitin 1825, ai izoloi dhe identifikoi benzenin — një hidrokarbur aromatik me rëndësi të jashtëzakonshme në kiminë organike.
Ai formuloi gjithashtu ligjet e elektrolizës, duke vendosur lidhje të matshme midis elektricitetit dhe ndryshimeve kimike.
Emri i tij mbeti i gdhendur në vetë gjuhën e shkencës.
Faradi, njësia e kapacitetit elektrik në sistemin SI, mban emrin e tij.
Kështu, njeriu që dikur punonte në një dyqan librash u bë pjesë e fjalorit me të cilin njerëzimi përshkruan natyrën.
Drita, magnetizmi dhe një univers më i thellë
Faraday eksploroi edhe marrëdhënien midis dritës dhe magnetizmit.
Në vitin 1845, ai zbuloi efektin Faraday, duke treguar se një fushë magnetike mund të ndikojë në polarizimin e dritës kur ajo kalon nëpër materiale të caktuara.
Ky zbulim ishte një nga shenjat e para të lidhjes së thellë midis optikës dhe elektromagnetizmit.
Ai nuk e dinte ende se sa larg do të çonte kjo rrugë.
Por shkenca nuk kërkon gjithmonë që zbuluesi të shohë të gjithë horizontin. Ndonjëherë mjafton të hapë një shteg.
Një gjeni pa madhështi
Ka edhe diçka tjetër që e bën Faraday-n të jashtëzakonshëm.
Ai nuk u shndërrua në një figurë arrogante të shkencës.
Megjithë famën dhe ndikimin e tij, ai mbeti i përkushtuar ndaj punës, eksperimentit dhe komunikimit të dijes. Leksionet e tij publike, veçanërisht Christmas Lectures në Royal Institution, ndihmuan që shkenca të bëhej më e kuptueshme dhe më e afërt me publikun.
Ai besonte se shkenca nuk duhet të ishte vetëm pronë e një elite.
Dija kishte kuptim kur mund të ndriçonte edhe mendjen e dikujt që nuk kishte pasur privilegjin të ndiqte universitetin.
Dhe kjo është ndoshta një nga trashëgimitë më të bukura të Faraday-t: ai nuk e përdori dijen për të krijuar një mur rreth vetes, por një dritare drejt botës.
Nga farkëtaria te elektriciteti
Ka një simbolikë të bukur në prejardhjen e tij.
I ati ishte kovaç.
Kovaçi punon me hekurin: e nxeh, e godet, e farkëton dhe i jep formë.
Michael Faraday nuk u bë kovaç i metaleve.
Ai u bë, në një kuptim metaforik, kovaç i ideve.
Ai mori materien e padukshme të natyrës — elektricitetin, magnetizmin, dritën — dhe me durimin e eksperimentuesit filloi t’u jepte formë në mendjen njerëzore.
Një jetë e nisur mes hekurit dhe zjarrit përfundoi duke ndriçuar një epokë.
Mësimi që mbetet
Historia e Michael Faraday-t nuk është thjesht historia e një shkencëtari.
Është historia e mundësisë.
Na kujton se talenti nuk lind vetëm në familjet e pasura, në akademitë prestigjioze apo në sallonet ku privilegji trashëgohet brez pas brezi.
Talentet mund të fshihen në një punishte.
Në një dyqan librash.
Në një fëmijë që pyet shumë.
Në një të ri që nuk ka mundësi, por nuk ka reshtur së kërkuari.
Në një njeri që pranon të nisë nga poshtë, sepse e di se asnjë fillim i vogël nuk është i turpshëm kur të çon drejt një qëllimi të madh.
Faraday nuk pati një rrugë të shtruar.
Ai e ndërtoi rrugën duke ecur.
Nuk pati pasuri.
Pati kureshtje.
Nuk pati arsim të privilegjuar.
Pati etje për dije.
Nuk pati një emër të madh në fillim.
E ndërtoi vetë emrin e tij.
Dhe ndoshta këtu qëndron mësimi më i madh i jetës së tij:
Njeriu nuk përcaktohet vetëm nga vendi ku lind, por nga ajo që vendos të bëjë me atë që i është dhënë.
Faraday lindi në varfëri, por nuk lejoi që varfëria të bëhej kufiri i imagjinatës së tij.
Ai hyri në botën e shkencës nga dera e një laboratori, por përfundoi duke hapur dyer që ndryshuan mënyrën se si njerëzimi e kupton energjinë, elektricitetin dhe vetë natyrën.
Dhe kur sot bota ndizet me drita, lëvizin motorët, punojnë gjeneratorët dhe energjia përshkon qytetet, një pjesë e asaj drite mbart ende jehonën e një djali që dikur lexonte libra në një dyqan të vogël londinez.
Nga farkëtaria te elektromagnetizmi.
Nga varfëria te pavdekësia e dijes.
Nga një dyqan librash te një vend në yjësinë e shkencës.
Ky ishte Michael Faraday, njeriu që nuk trashëgoi një botë të ndriçuar, por ndihmoi njerëzimin ta ndizte atë.