Natasha Lako dhe Mevlan Shanaj ngrenë në një obelisk rrokaqiellës madhështinë e Nikolla Zoraqit

Nga Albert Vataj

Për Natasha Lokën dhe Mevlan Shanaj ka stacione kulmimi të aktit sublim të blatimit në themelt e krijimit, jo ndalim të udhës së tyre. Sepse mosha dhe pasioni janë përvojë, janë gjarpërim nëpër shtigjet e ngushta dhe sfiduese të sipërmarrjes dhe shënjimin në të shkuarën, të tashmen dhe në thesarin e çmuar të përkatësisë. Me fjalë dhe me shpirt, me pasion dhe përkushtim vetmohues, së bashku, Natasha dhe Mevlani, e kanë përshkuar lartësimin e emrit dhe veprës që ata lanë në themelet e pasurisë sonë kombëtare, dhe vijojnë. E radhës që u zëfill nga ky shpirt i paepur adhurimesh është dokumentari, “Nikolla i zemrës së Tiranës”.
Një dokumentar që e nxjerr nga heshtja një prej figurave më të mëdha të muzikës shqiptare dhe e rikthen në kujtesën kulturore të së tashmes.

Sepse është një lloj harrese që nuk vjen nga mungesa e vlerave, por nga tepria e zhurmës së së tashmes. Në një kohë kur kujtesa kulturore rrezikon të zëvendësohet nga shpejtësia e informacionit, emra të mëdhenj të artit mund të mbeten të mbyllur në arkiva, ndërsa veprat e tyre, dikur të dëgjuara, të interpretuara dhe të duartrokitura, rrezikojnë të mos kenë më një publik që t’i njohë.
Pikërisht kundër kësaj harrese vjen “Nikolla i zemrës së Tiranës”, dokumentari i Mevlan Shanajt me skenar të Natasha Lakos, kushtuar kompozitorit Nikolla Zoraqi, një prej figurave më përfaqësuese të muzikës shqiptare të shekullit XX. Filmi, i realizuar nga Production Cinemania me financim të Qendrës Kombëtare të Kinematografisë, nuk është thjesht një portret biografik. Është një përpjekje për ta kthyer një krijues nga emri në tekstet e historisë së muzikës në një prani të gjallë artistike, njerëzore dhe shpirtërore. QKK e rendit “Nikolla i zemrës së Tiranës” në katalogun e filmave dokumentarë të përfunduar në vitin 2026.
Premiera e filmit u mbajt më 26 janar 2026, në Kinema Millennium të Tiranës, në prag të 97-vjetorit të lindjes së Zoraqit. Më pas dokumentari u shfaq në Korçë dhe, më 4 maj, në Kino ABC të Prishtinës, në një veprimtari të organizuar nga Ambasada e Shqipërisë në Kosovë.
Kjo shtrirje e filmit përtej Tiranës ka edhe një domethënie simbolike. Zoraqi, i lindur në Tiranë, rikthehet përmes artit në një hapësirë më të gjerë shqiptare. Muzika e tij, ashtu siç duhet të ndodhë me çdo vepër të rëndësishme, nuk i përket më vetëm kohës kur u krijua.

Zoraqi, kompozitori që e provoi pothuajse të gjithë hapësirën e muzikës
Nikolla Zoraqi lindi në Tiranë më 24 janar 1929. Burimet biografike e vendosin atë ndër kompozitorët që dhanë një kontribut të rëndësishëm në zhvillimin e muzikës së re shqiptare. Ai krijoi në një hapësirë jashtëzakonisht të gjerë dhe të larmishme gjinishë; këngë, miniatura instrumentale, vepra simfonike, koncerte, uvertura, muzikë skenike, opera, balete, vepra korale dhe muzikë për filma.
Formimi i tij muzikor lidhet fillimisht me violinën. Ai mori mësime violine nga pedagogu italian Umberto Rampi, kreu studimet në Liceun Artistik “Jordan Misja” dhe më pas punoi edhe si pedagog. Në vitet e para të karrierës shërbeu si violinist dhe më vonë si asistent dirigjenti pranë Ansamblit të Ushtrisë. Në vitin 1958 shkoi në Moskë për studime në Konservatorin “P. I. Çajkovski”, në klasën e kompozitorit Juri Shaporin, por u kthye në Shqipëri në vitin 1961 pa i përfunduar studimet. Më pas punoi në institucione të ndryshme të kulturës dhe, nga viti 1966 deri më 1971, drejtoi redaksinë e muzikës në Radio Tirana.
Kjo përvojë e hershme si instrumentist është e rëndësishme për të kuptuar më mirë gjuhën e tij muzikore. Zoraqi nuk e përjetoi muzikën vetëm si kompozitor që ndërton në letër një partiturë, ai e njihte tingullin nga brenda, përmes instrumentit, ansamblit, orkestrës dhe skenës.
Dhe pikërisht këtu qëndron një nga veçoritë e profilit të tij, ai nuk u mbyll në një gjini të vetme.
Krijimtaria e tij përfshiu gjini të ndryshme dhe një katalog të gjerë veprash. Burimet përmendin gjashtë uvertura, gjashtë koncerte për violinë e orkestër, katër balete dhe një numër të konsiderueshëm veprash skenike, përveç krijimeve simfonike, korale, instrumentale dhe muzikës së filmit.

Prandaj, vlera e Zoraqit nuk matet vetëm me numrin e veprave. Ajo matet me shtrirjen e universi të tij krijues.

Folku shqiptar në gjuhën e muzikës së kultivuar
Një nga kontributet më të rëndësishme të Zoraqit ishte marrëdhënia që ndërtoi midis materialit muzikor shqiptar dhe gjuhës së muzikës së kultivuar.
Ai e mori folklorin jo thjesht si një repertor melodish për t’u riprodhuar, por si një burim identiteti, ritmi, karakteri dhe ngjyre. Në këtë kuptim, vërejtja e Mevlan Shanajt se Zoraqi “mori folkun e Shqipërisë dhe e çoi në muzikë elitare” është një përkufizim i goditur për një nga drejtimet themelore të krijimtarisë së tij.
Kjo nuk ishte një zgjedhje thjesht estetike. Ishte edhe një kërkim për të ndërtuar një gjuhë muzikore shqiptare brenda formave të mëdha të muzikës klasike.
Në veprat e tij shfaqen figura, tema dhe motive të lidhura me historinë dhe përvojën shqiptare. Në këtë repertor bëjnë pjesë vepra si “Komisari”, “Shota dhe Azem Galica”, “Cuca e maleve” dhe “Gjorg Golemi”, ndërsa krijimtaria e tij skenike përfshin edhe vepra të tjera të rëndësishme.
Kështu, Zoraqi ndërtoi një urë midis dy botëve, kujtesës muzikore popullore dhe teknikave të kompozimit akademik.

“Cuca e maleve” dhe madhështia e skenës
Ndër veprat më të njohura të tij qëndron “Cuca e maleve”, një nga veprat skenike më të identifikueshme të repertorit të Zoraqit.
Ajo përfaqëson më së miri prirjen e kompozitorit për ta kthyer një material me ngarkesë shqiptare në një strukturë të madhe muzikore e skenike. Për këtë balet Zoraqi mori edhe Çmimin e Republikës, ndërsa më vonë u nderua me titujt “Artist i Merituar” dhe “Artist i Popullit”.
Por Zoraqi nuk mbeti vetëm te baleti.
Ai bashkëpunoi me disa prej emrave më të rëndësishëm të letërsisë dhe teatrit shqiptar. Opera “Komisari”, për shembull, ishte fryt i bashkëpunimit të tij me shkrimtarin Dritëro Agolli dhe regjisorin Piro Mani; premiera u dha më 23 shkurt 1975 dhe në realizimin e saj morën pjesë figura të njohura të skenës muzikore shqiptare.
Kjo tregon edhe një dimension tjetër të Zoraqit. Ai ishte kompozitor i teatrit muzikor, pra i një arti ku muzika nuk qëndron e vetme, por bashkëjeton me fjalën, aktorin, koreografinë, skenografinë dhe dramaturgjinë.

“Fundi i Golemëve”: një vepër që priti dekada për skenën
Një nga kapitujt më dramatikë të trashëgimisë së Zoraqit është historia e “Fundi i Golemëve”.
Sipas studimit të Anisa Jaupajt mbi krijimtarinë e kompozitorit, Zoraqi kishte tentuar më herët të krijonte operën “Teuta”, e cila mbeti e papërfunduar. Më pas, në fillim të viteve ’70, iu rikthye krijimit të “Fundi i Golemëve”, por vepra nuk arriti të vihej në skenë në kohën kur u krijua.
Këtu fati i veprës bëhet pothuajse një metaforë e fatit të vetë kompozitorit.
Një krijim mund të mbyllet në arkiv, por nuk vdes domosdoshmërisht.
Në maj të vitit 2026, dekada pas krijimit të saj, “Fundi i Golemëve” më në fund u ngjit në skenën e Teatrit Kombëtar të Operës dhe Baletit, me shfaqje nga 28 deri më 31 maj dhe me dirigjim të Zhani Cikos.
Kjo ndodhi vetëm pak muaj pas dokumentarit të Shanajt.
Në këtë pikë, dy ngjarjet, filmi dhe opera, duken sikur komunikojnë me njëra-tjetrën. Njëra e rikthen njeriun, tjetra veprën. Njëra e bën të dukshme fytyrën e kompozitorit, tjetra e rikthen muzikën e tij në skenë.
Është një nga ato rastësi të rralla kulturore që marrin kuptimin e një përgjigjeje të vonuar të historisë.

Zoraqi dhe kinemaja
Përmasat e tij si kompozitor nuk kufizohen në sallën e koncertit apo në skenën e operës.
Zoraqi krijoi edhe muzikë për filmin. Në filmografinë e tij gjenden, ndër të tjera, “Vitet e para” (1965), “Duel i heshtur” (1967), “Cuca e maleve” (1974) dhe vepra të tjera.
Muzika e filmit kërkon një aftësi të veçantë, kompozitori duhet të mendojë njëkohësisht në terma të pavarur muzikorë dhe në marrëdhënie me imazhin, ritmin dramaturgjik, personazhin dhe atmosferën.
Edhe këtu Zoraqi dëshmon atë që e karakterizon në tërësi: aftësinë për të kaluar nga një univers në tjetrin pa humbur identitetin krijues.

Një artist aromun në kulturën shqiptare
Në biografinë e Zoraqit ka edhe një dimension që meriton të përmendet me maturi, prejardhja e tij aromune.
Burime biografike e identifikojnë Zoraqin si pjesë të komunitetit aromun të Shqipërisë, edhe bashkëshortja e tij, sopranoja Gjenovefa Heba, ishte me prejardhje aromune.
Ky fakt nuk është një element dekorativ i biografisë. Përkundrazi, është një dëshmi e natyrës së pasur dhe shumëetnike të kulturës shqiptare.
Zoraqi ishte një artist i kulturës shqiptare jo sepse identiteti kulturor duhet të jetë homogjen, por pikërisht sepse kultura shqiptare është ndërtuar edhe përmes bashkëjetesës së traditave, gjuhëve, komuniteteve dhe përvojave të ndryshme.
Në këtë kuptim, figura e tij është edhe një argument kundër çdo koncepti të ngushtë të identitetit.

Natasha Lako dhe Mevlan Shanaj, fjala që rikthen imazhin
Dokumentari nuk do të kishte të njëjtën peshë pa bashkëpunimin e Natasha Lakos dhe Mevlan Shanajt.
Lako sjell në këtë projekt përvojën e saj si shkrimtare dhe skenariste, ndërsa Shanaj, me përvojën e tij të gjatë si aktor dhe regjisor, e përkthen këtë material në gjuhën e kinemasë.
Por “Nikolla i zemrës së Tiranës” nuk është bashkëpunimi i tyre i parë.
Ata kanë ndërtuar ndër vite një dialog artistik midis fjalës dhe imazhit.
Në vitin 2008, realizuan “Shkronjat e Pavarësisë”, dokumentar që përqendrohet te historia e alfabetit shqip dhe Kongresi i Manastirit.
Në vitin 2013, Shanaj realizoi “Të fala nga Ndrek Luca”, dokumentarin kushtuar aktorit të madh Ndrek Luca, duke sjellë nëpërmjet dëshmive të kolegëve e miqve një portret të tij artistik dhe njerëzor.
Më pas erdhi “Koha e pelikulës”, kushtuar regjisores Xhanfize Keko. Dokumentari u shfaq në vitin 2017, në dhjetëvjetorin e vdekjes së saj, dhe Shanaj punoi për rreth tre vjet për mbledhjen dhe ndërtimin e materialit.
Pastaj, në 2023, erdhi “Rikard”, dokumentari për Rikard Ljarjen, një vepër e konceptuar si homazh për aktorin, regjisorin, muzikantin, piktorin dhe shkrimtarin. QKK e regjistron filmin si prodhim të vitit 2023, me regji dhe produksion të Mevlan Shanajt.
Në këtë vazhdimësi, “Nikolla i zemrës së Tiranës” nuk është një episod i shkëputur.
Është kapitulli më i ri i një pune të gjatë mbi kujtesën artistike shqiptare.
Shanaj duket sikur ka ndërtuar gradualisht një arkiv të vetin emocional të kulturës shqiptare: Ndrek Luca, Xhanfize Keko, Rikard Ljarja dhe tani Nikolla Zoraqi.
Në secilin rast, ai përpiqet të bëjë të njëjtën gjë, ta shpëtojë artistin nga fotografia e ngrirë dhe kujtesa në pelikul, ta rikthejë atë nga ikja në jetë përmes zërit, imazhit, dëshmisë dhe veprës.

Zhani Ciko, ura midis kujtesës dhe interpretimit
Në këtë projekt një rol i rëndësishëm i është besuar edhe Zhani Cikos, si konsulent muzikor.
Prania e tij është veçanërisht domethënëse sepse Ciko e ka njohur nga afër botën muzikore në të cilën veproi Zoraqi dhe, për më tepër, është i lidhur me të edhe në planin familjar. Ai ka qenë ndër interpretuesit dhe dirigjentët që kanë kontribuar në rikthimin e repertorit të Zoraqit në jetën koncertore.
Kjo prani e muzikantit pranë regjisorit dhe skenaristes i jep dokumentarit një shtresë të domosdoshme profesionale: Zoraqi nuk mund të rrëfehet vetëm me kujtime; ai duhet edhe të dëgjohet.
Sepse, në fund të fundit, një kompozitor nuk mund të reduktohet në biografi.
Një piktor mund të rikthehet përmes tablosë.
Një shkrimtar përmes faqes.
Një skulptor përmes formës.
Por një kompozitor duhet të rikthehet përmes tingullit.
Dhe ky është thelbi i misionit të dokumentarit.

“Vetëm muzika më bën të lumtur”
Një nga frazat që është rikthyer në vëmendje gjatë prezantimit të dokumentarit është shprehja e Zoraqit: “Vetëm muzika më bën të lumtur.”
Ndoshta kjo fjali përmbledh më mirë se çdo biografi filozofinë e tij krijuese.
Në një shekull të trazuar, në një Shqipëri të mbyllur, në një sistem ku arti shpesh duhej të kalonte nëpër filtra ideologjikë, Zoraqi e ruajti marrëdhënien intime me muzikën.
Ai krijoi brenda kohës së vet, por jo vetëm për kohën e vet.
Kjo është arsyeja pse sot rikthimi i tij ka rëndësi.

“Tchaikovsky i Shqipërisë”?
Gjatë prezantimit të dokumentarit në Korçë, Mevlan Shanaj e cilësoi Zoraqin si një kompozitor “elitar”, duke nënvizuar gjerësinë e krijimtarisë së tij dhe duke sjellë edhe krahasimin me Çajkovskin.
Krahasime të tilla duhen marrë si vlerësime metaforike, jo si klasifikime të mirëfillta muzikologjike.
Zoraqi nuk ka nevojë të bëhet “Çajkovski shqiptar” për të fituar madhështinë e vet.
Ai duhet të dëgjohet si Nikolla Zoraqi.
Dhe pikërisht kjo është sfida e vërtetë për kulturën shqiptare,: jo ta madhështojë një artist me etiketa krahasuese, por të krijojë kushtet që vepra e tij të interpretohet, studiohet, regjistrohet dhe të hyjë përsëri në repertor.

Dokumentari si akt kundër harresës
Në këtë pikë, “Nikolla i zemrës së Tiranës” fiton një kuptim që shkon përtej kinemasë.
Është një akt kulturor.
Një akt arkivor.
Një akt qytetar.
Dhe, mbi të gjitha, një akt mirënjohjeje.
Sepse një shoqëri nuk dëshmohet vetëm nga mënyra se si prodhon artistë të mëdhenj, por edhe nga mënyra se si sillet me ta pasi ata nuk janë më.
Të kujtosh Zoraqin nuk do të thotë të jetosh në të kaluarën.
Do të thotë të kuptosh se e tashmja jonë kulturore është ndërtuar edhe nga ata që kanë punuar para nesh.
Dhe nëse një vepër e madhe mbetet e padëgjuar, humbja nuk është vetëm e autorit.
Është e publikut.
Është e historisë.
Është e kulturës.

Një monument për njeriun dhe veprën
Mevlan Shanaj, Natasha Lako dhe bashkëpunëtorët e tyre kanë bërë diçka që dokumentari kulturor duhet ta bëjë gjithmonë, kanë hapur një derë të arkivit dhe kanë lejuar që prej saj të dalë një njeri.
Pas partiturave është shfaqur një fytyrë.
Pas titujve të veprave është shfaqur një jetë.
Pas emrit “Nikolla Zoraqi” është shfaqur një botë.
Dhe kjo është arsyeja pse dokumentari duhet parë jo vetëm si homazh për një kompozitor, por si një thirrje për rikthimin e muzikës së tij në jetën kulturore shqiptare.
Sepse kujtesa nuk mjafton.
Duhet interpretimi.
Duhet botimi i partiturave.
Duhet regjistrimi i veprave.
Duhet studimi muzikologjik.
Duhet përfshirja e tyre në programet koncertore.
Duhet që brezat e rinj të kompozitorëve dhe instrumentistëve të kenë mundësi ta njohin Zoraqin jo si një emër në një libër, por si një krijues që ende ka diçka për t’u thënë.

Në fund, madhështia e një kompozitori nuk përcaktohet nga ceremonia me të cilën përkujtohet, por nga jeta që vazhdon të ketë muzika e tij pasi ai ka ikur.
Dhe nëse “Nikolla i zemrës së Tiranës” arrin ta bëjë këtë, të ndezë përsëri kureshtjen për veprën, të sjellë në skenë partiturat e harruara dhe të nxisë një brez të ri dëgjuesish, atëherë dokumentari nuk do të jetë thjesht një film për Nikolla Zoraqin.
Do të jetë një pjesë e vetë procesit të rikthimit të Zoraqit në kulturën shqiptare.
Një kompozitor që vdiq në vitin 1991 mund të jetë i largët në kohë, por jo domosdoshmërisht i largët në shpirt.
Sepse muzika nuk ka varr.
Ajo ka vetëm heshtje.
Dhe sa herë që një partiturë hapet, një orkestër ngrihet, një dirigjent jep shenjën e parë dhe tingulli nis të mbushë sallën, i vdekuri kthehet për pak çaste në mesin e të gjallëve.
Ky është, në thelb, edhe kuptimi më i thellë i “Nikolla i zemrës së Tiranës”, të mos lejojë që heshtja të bëhet varri i Nikolla Zoraqit.
Të ngrejë në kujtesë, jo një monument prej guri, por një obelisk prej tingulli.
Dhe në këtë obelisk, emri i Nikolla Zoraqit nuk është vetëm një emër i së shkuarës.
Është një thirrje për ta dëgjuar përsëri.