Rama përballë protestës: reflektim i sinqertë, kthesë politike apo përpjekje për të rimarrë kontrollin?

Fjalimi i Kryeministrit Edi Rama në mbledhjen e zgjeruar të qeverisë dhe grupit parlamentar të Partisë Socialiste përbën një nga reagimet më të plota politike të mazhorancës ndaj protestës qytetare që vijon prej më shumë se 50 ditësh. Për herë të parë, kreu i qeverisë nuk u mjaftua me etiketimin e protestuesve, me akuzat ndaj opozitës apo me relativizimin e numrit të pjesëmarrësve. Ai pranoi se protesta ka një shkak real, se në të kanë marrë pjesë edhe socialistë dhe se mes arritjeve të qeverisë dhe përjetimit të qytetarëve është krijuar një hendek i thellë.

Kjo është një lëvizje e rëndësishme politike. Por ajo duhet lexuar me kujdes. Sepse në të njëjtin fjalim bashkëjetojnë dy Rama: Kryeministri që pranon gabimet dhe kërkon reflektim, por edhe lideri që vazhdon të kërkojë armiq të jashtëm, manipulues, “korba”, “sorra” dhe aktorë të errët pas protestës.

Pikërisht ky kontrast e bën fjalimin interesant dhe njëkohësisht kontradiktor.

Nga mohimi i protestës te pranimi i mesazhit të saj

Në fazat e para, protesta u trajtua kryesisht si një lëvizje e manipuluar politikisht, e frymëzuar nga kundërshtarët e qeverisë ose e ushqyer nga dezinformimi. Por protesta vazhdoi, u shtri në kohë dhe përfshiu njerëz me profile të ndryshme. Në këtë pikë, mohimi i plotë i saj u bë politikisht i pamundur.

Rama tani pranon se “zemra e protestës” ishte e njerëzve të zakonshëm. Ky është ndoshta ndryshimi më i rëndësishëm në qëndrimin e tij.

Kur një kryeministër me 83 mandate pranon se në shesh kanë dalë edhe votuesit e tij, anëtarë të partisë dhe punonjës të administratës, kjo do të thotë se protesta nuk mund të konsiderohet më vetëm si instrument i opozitës. Pakënaqësia ka depërtuar edhe brenda bazës sociale dhe elektorale të mazhorancës.

Ky pranim ka rëndësi të veçantë sepse tregon se protesta ka arritur një nga objektivat e saj politikë: ka detyruar qeverinë ta marrë seriozisht.

Ajo mund të mos ketë rrëzuar qeverinë dhe mund të mos ketë prodhuar ende një alternativë politike, por ka ndryshuar gjuhën e Kryeministrit. Nga gjuha e superioritetit dhe përçmimit, Rama kaloi pjesërisht te gjuha e reflektimit, empatisë dhe pranimit të përgjegjësisë.

83 mandatet: forca që mund të kthehet në dobësi

Rama e përshkroi fitoren me 83 mandate si “bekim dhe mallkim”. Kjo është një formulë politike e goditur, sepse përmbledh dilemën e pushtetit të madh.

Një shumicë e fortë parlamentare i jep qeverisë mundësinë të miratojë ligje, reforma dhe politika pa qenë peng i aleancave të brishta. Por, në të njëjtën kohë, i heq çdo justifikim.

Kur një qeveri ka shumicë të gjerë, administron pushtetin qendror, kontrollon shumicën e bashkive dhe ka pas vetes shumë vite qeverisjeje, qytetarët nuk pranojnë më argumentin se problemet janë trashëguar ose se reformat janë bllokuar nga të tjerët.

Në këtë kuptim, 83 mandatet nuk janë vetëm një sukses elektoral. Ato janë edhe një barrë e madhe përgjegjësie.

Sa më shumë pushtet të ketë një qeveri, aq më pak tolerancë ka publiku ndaj arrogancës, korrupsionit, burokracisë dhe dështimit të shërbimeve publike. Qytetarët nuk gjykojnë vetëm atë që është ndërtuar, por edhe atë që mund të ishte bërë dhe nuk është bërë.

Prandaj, formulimi i Ramës është real: fitorja e madhe mund të kthehet në një mallkim politik, sepse çdo problem i vendit i faturohet drejtpërdrejt qeverisë.

Nga “epoka e mungesave” në “epokën e pritshmërive”

Pjesa më e fortë e analizës së Kryeministrit ishte dallimi mes “epokës së mungesave” dhe “epokës së pritshmërive”.

Për vite me radhë, qeveritë shqiptare e kanë matur suksesin me kilometra rrugë, shkolla të rindërtuara, lulishte, fasada, ujësjellës dhe investime infrastrukturore. Në një vend që vinte nga mungesa të mëdha, këto projekte prodhonin efekt politik dhe mirënjohje elektorale.

Por shoqëria ka ndryshuar.

Një shkollë e re nuk konsiderohet më dhuratë e qeverisë. Është detyrim normal. Një rrugë nuk është më mrekulli. Është standard. Një spital nuk vlerësohet vetëm nga godina, por nga koha e pritjes, sjellja e mjekut, barnat, shërbimi dhe dinjiteti me të cilin trajtohet pacienti.

Kjo është pika ku qeveritë shpesh humbasin kontaktin me qytetarin. Ato tregojnë investimet, ndërsa qytetari tregon përvojën.

Qeveria thotë se janë ndërtuar spitale. Qytetari thotë se pret me orë në radhë.

Qeveria thotë se është digjitalizuar administrata. Qytetari thotë se ende duhet të gjejë mik për të zgjidhur një hall.

Qeveria thotë se ekonomia është rritur. Qytetari pyet pse paga nuk i mjafton dhe pse fëmijët e tij largohen nga vendi.

Rama e përmblodhi këtë si përplasje mes “faktit” dhe “përjetimit”. Në thelb, kjo është një diagnozë e saktë. Por pyetja është: përse u deshën më shumë se 50 ditë protestë që qeveria ta pranonte?

Arroganca si problem politik, jo vetëm komunikimi

Kryeministri pranoi se shumë prej fakteve të qeverisë nuk dëgjohen sepse paraqiten me arrogancë dhe pa empati. Ai tha se një e vërtetë e shprehur me arrogancë mund të humbasë përballë një gënjeshtre të thënë me empati.

Ky është një pranim i fortë, por rrezikon të mbetet sipërfaqësor nëse arroganca shihet vetëm si problem komunikimi.

Arroganca nuk është vetëm toni me të cilin një zyrtar flet. Ajo është edhe mënyra se si funksionon pushteti.

Është arrogancë kur qytetari pret me orë dhe zyrtari nuk paraqitet në punë.

Është arrogancë kur administrata nuk përgjigjet.

Është arrogancë kur kritika trajtohet automatikisht si sulm politik.

Është arrogancë kur ministrat dhe deputetët flasin sikur mandati elektoral u jep të drejtën të mos japin llogari.

Është arrogancë kur suksesi matet vetëm me shifra, ndërsa përvoja njerëzore konsiderohet ankesë e tepruar.

Prandaj, ndryshimi nuk mund të jetë vetëm gjuhësor. Nuk mjafton që zyrtarët të flasin më butë. Duhet të ndryshojë edhe sjellja institucionale, standardi i përgjegjësisë dhe marrëdhënia mes administratës dhe qytetarit.

Dokumenti “Besa”: program reformimi apo instrument politik?

Rama prezantoi dokumentin “Besa”, i cili, sipas tij, do të shërbejë për reflektim dhe për një kthesë të Partisë Socialiste.

Vetë emërtimi synon të krijojë një lidhje morale dhe politike: një marrëveshje e re mes PS-së dhe qytetarëve. Por vlera e këtij dokumenti nuk do të matet nga retorika, por nga masat që do të prodhojë.

Nëse “Besa” do të thotë largim të zyrtarëve arrogantë, ndryshim të administratës, përgjegjësi për shërbimet publike, transparencë në vendimmarrje dhe hapje ndaj kritikës, atëherë mund të shënojë një kthesë reale.

Nëse do të mbetet një dokument që lexohet gjatë pushimeve dhe më pas harrohet në sirtar, atëherë do të jetë vetëm një përpjekje për të rimarrë narrativën politike.

PS-ja nuk ka nevojë vetëm për një dokument reflektimi. Ajo ka nevojë të tregojë se çfarë ndryshon konkretisht në qeverisje.

Cili ministër do të mbajë përgjegjësi?

Cilat struktura do të reformohen?

Si do të matet puna e administratës?

Si do të përmirësohen shëndetësia, arsimi dhe shërbimet publike?

Pa përgjigje konkrete, “Besa” mund të kthehet në një slogan të ri për një problem të vjetër.

Kontradikta e fjalimit: qytetarët kanë të drejtë, por dikush i manipuloi

Megjithëse Rama pranoi bazën reale të protestës, ai nuk hoqi dorë nga ideja se mbi të kanë vepruar aktorë të jashtëm, algoritme, kundërshtarë ndërkombëtarë, struktura të interesuara për kaos dhe individë me agjenda politike.

Nuk përjashtohet që në çdo protestë të ketë aktorë politikë që përpiqen ta përdorin, ashtu siç mund të ketë propagandë, lajme të rreme ose ndikime të jashtme. Por problemi lind kur këto elemente përdoren për të zbehur përgjegjësinë e brendshme.

Nëse shkaku kryesor ishte pakënaqësia e qytetarëve, atëherë armiqtë e jashtëm janë element dytësor.

Nëse administrata, shëndetësia, arroganca dhe mungesa e empatisë prodhuan protestën, atëherë përgjigjja duhet kërkuar brenda qeverisjes.

Rama përpiqet të mbajë një ekuilibër: pranon se protesta kishte zemër qytetare, por pretendon se më pas u kap nga aktorë politikë dhe të huaj. Kjo mund të jetë pjesërisht e vërtetë, por është edhe një mënyrë për të kufizuar dëmin politik.

Sepse pranimi i plotë i protestës do të nënkuptonte edhe pranimin se qeveria ka humbur një pjesë të rëndësishme të besimit publik.

Rasti i nënës dhe fëmijës me autizëm: kufiri i reflektimit

Pjesa më problematike e fjalimit ishte mënyra se si Kryeministri trajtoi rastin e nënës me fëmijën me spektër autizmi, të përfshirë në incidentin me policinë.

Nga njëra anë, Rama pranoi se ajo nënë nuk e kishte ndjerë empatinë e shtetit. Nga ana tjetër, e paraqiti atë si të përdorur nga organizatorët e protestës dhe përdori një gjuhë tepër të rëndë ndaj tyre.

Këtu reflektimi i Kryeministrit humbet forcën.

Edhe sikur organizatorët ta kenë përdorur politikisht rastin, shteti përsëri ka detyrimin të hetojë nëse ndërhyrja e policisë ishte proporcionale dhe nëse një person vulnerabël u vu në rrezik.

Një qeveri që kërkon empati duhet ta nisë pikërisht nga rastet e dhimbshme, jo duke kërkuar menjëherë fajtorin te protestuesit.

Më shumë se retorikë, nevojitet transparencë: çfarë ndodhi, kush dha urdhrin, a u respektuan protokollet dhe a pati përgjegjësi?

Empatia matet kur pushteti pranon të hetojë vetveten.

Protesta si fituese e parë e debatit politik

Pavarësisht se çfarë do të ndodhë më tej, protesta ka arritur diçka të rëndësishme: ka detyruar qeverinë të ndryshojë agjendën dhe gjuhën.

Para protestës, mazhoranca fliste kryesisht për fitoret elektorale, investimet dhe transformimin. Pas më shumë se 50 ditësh protestë, ajo flet për arrogancën, mungesën e empatisë, dobësitë e administratës dhe nevojën për kthesë.

Kjo është një fitore politike e protestës, edhe nëse kërkesa për dorëheqjen e Kryeministrit nuk është realizuar.

Protesta ka dëshmuar se presioni qytetar mund të ndikojë në pushtet. Por tani edhe ajo përballet me sfidën e vet: duhet të ruajë karakterin qytetar, të shmangë dhunën dhe të formulojë një alternativë më të qartë.

Vetëm zemërimi nuk mjafton. Një lëvizje që kërkon ndryshimin e sistemit duhet të shpjegojë çfarë sistemi kërkon të ndërtojë.

A do të ndryshojë qeveria apo vetëm komunikimi?

Kjo është pyetja themelore pas fjalimit të Ramës.

A do të kemi një ndryshim real të qeverisjes, apo vetëm një ndryshim të gjuhës?

A do të ketë përgjegjësi konkrete, apo thjesht mbledhje dhe dokumente?

A do të hapet PS-ja ndaj kritikës, apo do të vazhdojë ta konsiderojë çdo kundërshtar pjesë të një komploti?

A do të përmirësohet përvoja e qytetarit në spital, shkollë, polici dhe administratë?

Në politikë, reflektimi ka vlerë vetëm kur shndërrohet në veprim.

Rama ka bërë diagnozën më të plotë të pakënaqësisë qytetare që prej nisjes së protestës. Por diagnoza nuk është kurë. Ajo është vetëm fillimi.

Nëse pas kësaj deklarate do të ketë reformim të administratës, përgjegjësi politike, më shumë transparencë dhe shërbime më të mira, atëherë protesta mund të ketë prodhuar një kthesë të dobishme për vendin.

Nëse gjithçka mbetet në nivelin e retorikës, atëherë fjalimi do të kujtohet si një përpjekje inteligjente e Kryeministrit për të përvetësuar mesazhin e protestës, pa ndryshuar thelbin e pushtetit.

Fjalimi i Edi Ramës ishte njëkohësisht pranim, kundërsulm dhe përpjekje për të rimarrë kontrollin politik të situatës.

Ai pranoi se protesta kishte një bazë qytetare, se arroganca e shtetit është bërë e padurueshme dhe se arritjet e qeverisë nuk mjaftojnë kur qytetari përjeton një realitet tjetër. Por, njëkohësisht, vazhdoi të fliste për armiq, manipulues dhe aktorë të errët, duke dobësuar pjesërisht sinqeritetin e reflektimit.

Protesta e ka detyruar qeverinë të shohë veten në pasqyrë. Tani mbetet të shihet nëse qeveria do ta pranojë atë që sheh dhe do të ndryshojë, apo do ta zëvendësojë pasqyrën me një dokument të ri politik.

Sepse qytetarët nuk presin më vetëm fjalë, as shpjegime dhe as statistika. Ata presin që shteti të funksionojë, administrata t’i respektojë dhe pushteti t’i dëgjojë.

Kjo është sprova e vërtetë e Ramës pas protestës