Nga Elvin Blakaj
Ben Blushi dhe shqetësimi i nevojshëm i letërsisë
E kam lexuar Jam Mysliman katër herë!
Në këtë pikë kam filluar të dyshoj se mund të jem një nga njerëzit që e ka lexuar më shpesh këtë roman. Nuk është ndonjë rekord për t’u mburrur, por më jep të drejtën të them diçka me bindje: ky nuk është një nga ata libra që lexohen një herë dhe harrohen. Përkundrazi, sa herë i kthehesh, zbulon një shtresë të re që nuk e kishe parë më parë.
Prandaj, në vend që të shkruaj një recension klasik, po përpiqem t’i përgjigjem një pyetjeje më të thjeshtë: pse duhet ta lexosh edhe ti këtë libër?
Arsyeja e parë është historia. Jo historia e personazheve, por historia në kuptimin më të gjerë të
fjalës. Ben Blushi është një nga ata autorë që nuk e përdor historinë si dekor. Në romanet e tij, historia është personazh. Ajo hyn në jetën e njerëzve, formëson bindjet e tyre dhe përcakton mënyrën se si ata e kuptojnë veten dhe botën përreth. Jam Mysliman është një roman që të detyron të mendosh për marrëdhënien mes historisë shqiptare dhe identitetit shqiptar pa rënë në sloganet e zakonshme që shpesh e shoqërojnë këtë debat.
Arsyeja e dytë është tema e identitetit. Shumë libra japin përgjigje. Ky roman bën diçka më interesante: ngre pyetje. Çfarë na bën ata që jemi? Sa nga identiteti ynë është zgjedhje dhe sa është trashëgimi? Sa ndikojnë historia, familja, feja dhe shoqëria në mënyrën se si e shohim veten? Këto janë pyetje që libri nuk përpiqet t’i mbyllë me një përgjigje përfundimtare. Pikërisht për këtë arsye vazhdon të mbetet në mendjen e lexuesit edhe pasi përfundon.
Arsyeja e tretë është feja. Në Ballkan, feja nuk ka qenë kurrë vetëm çështje besimi. Ka qenë histori pushteti, mbijetese, përkatësie dhe kujtese kolektive. Ajo ka ndikuar në mënyrën se si janë ndërtuar shtetet, komunitetet dhe identitetet tona. Blushi nuk shkruan për fenë si predikues dhe as si polemist. Ai e trajton atë si forcë historike dhe shoqërore, si një element që ka ndihmuar në formësimin e botës shqiptare. Edhe kur lexuesi nuk pajtohet me të gjitha pyetjet që ngre autori, është e vështirë të mos përfshihet në debatin që ato hapin.
Arsyeja e katërt janë personazhet. Nuk po ndalem tek emrat apo episodet konkrete, sepse mendoj se secili lexues duhet t’i zbulojë vetë. Ajo që më ka bërë përshtypje është fakti se personazhet e
Blushit nuk ekzistojnë vetëm për të shtyrë ngjarjen përpara. Ata shpesh përfaqësojnë mënyra tëndryshme të të kuptuarit të botës. Përmes tyre autori eksploron konfliktet mes traditës dhe ndryshimit, mes bindjes dhe dyshimit, mes asaj që trashëgojmë dhe asaj që zgjedhim të bëhemi.
Kjo është një nga arsyet pse romani fiton thellësi sa herë që rilexohet. Arsyeja e pestë është gjuha. Ben Blushi nuk është autor që kërkon të impresionojë me fjali të stolisura apo me virtuozitet stilistik. Forca e tij qëndron pikërisht tek e kundërta. Gjuha është e drejtpërdrejtë, e kthjellët dhe e aksesueshme. Leximi rrjedh natyrshëm, por pas kësaj thjeshtësie fshihen ide që vazhdojnë të të shoqërojnë gjatë. Është një stil që të lejon ta lexosh librin shpejt, por nuk të lejon ta harrosh lehtë.
Dhe arsyeja e gjashtë është vetë autori. Në një kohë kur shumë shkrimtarë shmangin temat që mund të krijojnë debat, Ben Blushi ka zgjedhur vazhdimisht rrugën e kundërt. Pavarësisht nëse pajtohesh apo jo me të gjitha përfundimet e tij, është e vështirë të mohosh guximin për të hyrë në territore që shumica preferojnë t’i shmangin. Kjo është një nga cilësitë që e kanë bërë letërsinë e tij të diskutueshme, por edhe të rëndësishme.
Në fakt, një nga arsyet pse Jam Mysliman funksionon kaq mirë është se nuk mund të ndahet lehtësisht nga universi më i gjerë letrar i autorit. Kush ka lexuar romanet e tjera të Blushit e di se ai është vazhdimisht i interesuar për të njëjtat pyetje të mëdha: historinë, fenë, identitetin, pushtetin dhe mënyrën se si këto forca ndikojnë jetën e individit. Ai nuk shkruan romane për të konfirmuar bindjet ekzistuese të lexuesit. Përkundrazi, shpesh i vë ato në provë.
Një cilësi që më ka bërë gjithmonë përshtypje tek Blushi është aftësia për të marrë tema që zakonisht trajtohen në mënyrë akademike ose politike dhe për t’i kthyer në letërsi. Ai nuk shkruan ese të maskuara si romane. Ai ndërton histori dhe personazhe përmes të cilëve pyetjet bëhen më të prekshme dhe më njerëzore. Kjo është arsyeja pse debatet që lindin rreth librave të tij nuk mbeten vetëm në rrafshin letrar. Ato shpesh vazhdojnë në media, në kafene dhe në bisedat e zakonshme mes lexuesve.
Një tjetër element që e dallon është mënyra si e trajton historinë shqiptare. Shumë autorë e përdorin historinë si sfond. Blushi e përdor si motor të rrëfimit. Tek ai, e shkuara nuk është diçka e mbyllur në libra apo arkiva. Ajo vazhdon të ndikojë të tashmen, të formësojë identitete dhe të prodhojë konflikte që ende nuk janë zgjidhur. Kjo e bën letërsinë e tij veçanërisht interesante për lexuesinshqiptar, sepse pyetjet që ngre nuk janë abstrakte; ato lidhen drejtpërdrejt me mënyrën se si e kuptojmë veten si shoqëri.
Po aq interesante është edhe fakti se Blushi nuk duket i interesuar të japë përgjigje përfundimtare.Në një kohë kur opinioni publik shpesh kërkon pozicione të qarta dhe deklarata kategorike, ai zgjedh rrugën më të vështirë: rrugën e pyetjes. Kjo mund të jetë arsyeja pse librat e tij ngjallin reagime të forta. Lexues të ndryshëm mund të dalin nga i njëjti roman me përfundime krejt të ndryshme. Por pikërisht kjo është një nga cilësitë e letërsisë së mirë: nuk të tregon çfarë të mendosh, por të detyron të mendosh.
Mendoj se kjo është arsyeja pse veprat e tij vazhdojnë të lexohen edhe vite pas botimit. Jo sepse japin zgjidhje, por sepse prekin tema që vazhdojnë të jenë të rëndësishme. Dhe jo sepse kërkojnë pajtim të plotë me autorin, por sepse krijojnë hapësirë për debat. Shpesh më pyesin pse i jam kthyer katër herë këtij romani. Përgjigjja është e thjeshtë. Jo sepse mendoj se kam kuptuar gjithçka që ai ka për të thënë. Përkundrazi, pas katër leximesh vazhdoj të dyshoj se kam kuptuar vetëm një pjesë të tij. Dhe kjo është ndoshta forma më e sinqertë e suksesit që një roman mund të ketë mbi lexuesin e vet.
*Elvin Blakaj, studiues dhe hulumtues i marrëdhënieve ndërkombëtare me diplomë master në degën e Politikave të Bashkimit Evropian.