Si e shenjtëroi dhe e shkatërroi vetmia fatin e poetit Frederik Rreshpja, shpirtin që lëngoi si “një varg i thyer”

Nga Albert Vataj
Ai nuk ishte vetëm poet, ai e jetoi gjithë jetën si një poet. E pa botën jo thjesht me sytë e njeriut, por me atë shqisë të rrallë që e shndërron dhimbjen në varg, vetminë në kujtesë dhe humbjen në bukuri. Siç ka shkruar Fernando Pessoa, në një prej mendimeve të tij më të njohura, “Poeti është një shtirës, që shtiret aq mirë, saqë edhe dhimbjen që ndien e shtiret sikur e ndien.” Te Rreshpja ndodh e kundërta, ai nuk e shtirej dhimbjen, ai e jetonte atë deri në fund dhe pastaj e kthente në poezi.

Prandaj jeta e tij nuk mund të ndahet nga krijimtaria. Ai nuk shkroi vetëm për vetminë, dashurinë, natyrën, vdekjen e kujtesën, ai i barti ato si mënyrë ekzistence. Në të, poeti dhe njeriu duket sikur u bënë një i vetëm, jetonte siç shkruante dhe shkruante ashtu siç jetonte. Ishte nga ata krijues të rrallë për të cilët poezia nuk është profesion, por fat, mënyrë të parit, mënyrë të vuajturi dhe mënyrë të qenit në botë.

Ndoshta prandaj Frederik Rreshpja nuk na mbetet vetëm si autor i poezive të bukura, por si një jetë e shkruar vetë në formën e një poezie tragjike.

Frederik Rreshpja është një nga figurat më të veçanta, më të dhimbshme dhe më të ndritshme të poezisë shqipe. Në fatin e tij poetik duket sikur jeta kishte vendosur të bënte një marrëveshje të pamëshirshme me artin, t’i jepte një dhunti të jashtëzakonshme, por t’i kërkonte në këmbim një çmim të rëndë, vetminë, vetmia mes njerëzve.

Ai jetoi si poet dhe u shua si poet. Midis këtyre dy skajeve kaloi një jetë e trazuar, e mbushur me plagë, zhgënjime, dashuri të pamundura, humbje, kujtime dhe një dëshirë të pashuar për të gjetur në fjalë atë që jeta nuk kishte mundur t’i jepte.

“Që në rini ka qenë një poet tronditës.”
— Robert Elsie

Tronditës, jo sepse bërtiste, por sepse pëshpëriste gjëra që dhembnin.

Poezia e tij nuk ka nevojë për zhurmë. Ajo vjen si një hije, si një kujtim që nuk e di nga vjen, si një melodi e largët që papritur të prek një plagë të vjetër. Rreshpja dinte të gjente madhështinë në gjërat e brishta: në një gjethe, në një mbrëmje, në një nënë, në një varr, në një dashuri të humbur, në një rrugë të zbrazët, në një dritë që shuhet.

Ai kishte aftësinë e rrallë për ta kthyer dhimbjen në bukuri.

Dhe kjo është ndoshta arsyeja pse poezia e tij vazhdon të na prekë.

Frederik Rreshpja ishte nga ata njerëz që duket sikur kanë lindur me një boshllëk brenda vetes. Jo një boshllëk të zakonshëm, por atë humnerë të pashpjegueshme që i bën disa shpirtra të kërkojnë vazhdimisht një kuptim që nuk gjendet kurrë plotësisht.
Vetmia e tij nuk ishte thjesht mungesë njerëzish.
Ishte pamundësi për t’u pajtuar me botën.
Mund të jesh mes turmës dhe të jesh vetëm. Mund të flasësh me dhjetëra njerëz dhe të mos gjesh askënd që të dëgjojë atë që ndodh vërtet brenda teje.
Rreshpja e njohu këtë vetmi në formën e saj më të thellë.
Ai ishte pranë njerëzve, por shpesh dukej sikur jetonte në një dhomë të brendshme ku askush tjetër nuk kishte çelës.
Dhe pikërisht aty, në atë dhomë të mbyllur, lindte poezia.
Vetmia e shenjtëroi, sepse e bëri më të ndjeshëm ndaj dhimbjes, kujtesës dhe bukurisë.
Por vetmia edhe e shkatërroi, sepse një shpirt nuk mund të jetojë pafundësisht vetëm me jehonën e vet.

Rreshpja ishte dhe mbeti në kujtesë një poet që nuk u përshtat me kohën dhe me gjithçka që ajo bartte, dhe në këtë rezultate ai erdhi pasi e përshkoi nga fillimi në fund atë, duke mos u strukur dhe bishtnuar, duke mos ndaluar për asgjë, por duke vazhduar të gjej veten në gjithçka, duke u ngjitur shumë lart, dhe rrënuar deri në thyerje. Gjithëpoaq ai ishte poet, që vargun e nxori nga shpirti, përjetimin e mbrijti në stuhi mendimesh.

“Vepra e tij është poezi e dorës së parë, e kalibrit europian.” do të shkruante për Rreshpjen, Hans-Joachim Lanksch
Rreshpja nuk shkroi për t’i bërë qejfin kohës.
Kjo është një nga arsyet pse poezia e tij mbeti e veçantë.
Në një letërsi ku shpesh kërkohej që poeti të dëshmonte, të orientonte, të predikonte, të shërbente ndaj një ideologjie apo të përshtatej me klimën e kohës, Rreshpja zgjodhi një rrugë tjetër: të dëgjonte veten.
Ai nuk kërkoi strehë te dogma.
Kërkoi strehë te shpirti.
Prandaj edhe poezia e tij nuk është një fotografi e drejtpërdrejtë e kohës në të cilën jetoi. Është më shumë një udhëtim përtej kohës.
Ajo nuk na thotë vetëm se si ishte një epokë, na tregon se si ndihet një njeri kur përballet me humbjen, dashurinë, vetminë, kujtesën dhe vdekjen.
Dhe këto nuk plaken.

Ai nuk e ndërton poezinë me deklarata të mëdha, por me drithërima të vogla. Në vargjet e tij shpesh duket sikur gjithçka është në prag të zhdukjes: një njeri, një dashuri, një stinë, një kujtim, një dritë.
Kjo e bën poezinë e tij kaq të brishtë dhe njëkohësisht kaq të fortë.
Ai dinte se bukuria nuk është gjithmonë në atë që mbetet.
Ndonjëherë bukuria është pikërisht në atë që po ikën.
Një perëndim është i bukur sepse po mbaron.
Një lule është e brishtë sepse do të vyshket.
Një dashuri është e dhimbshme sepse mund të humbasë.
Një kujtim është i shtrenjtë sepse nuk mund të rikthehet.
Rreshpja e kuptoi këtë tragjedi të bukurisë.
Prandaj poezia e tij ka gjithmonë një dritë të përzier me hije.

“Esenini modern i poezisë shqipe.”, do ta quante Petrit Palushi.
Krahasimi me Eseninin është i kuptueshëm nëse mendojmë për atë ndërthurje të jashtëzakonshme të lirizmit, natyrës, dashurisë, melankolisë dhe vetëshkatërrimit.
Por Rreshpja ishte Rreshpja.
Ai kishte një univers të vetin.
Në poezinë e tij, peizazhi nuk është vetëm peizazh. Mali nuk është vetëm mal. Dimri nuk është vetëm dimër. Hëna nuk është vetëm hënë, nëna nuk dhemb vetëm në zemër, ajo ther në qiell.
Gjithçka është simbol i një gjendjeje shpirtërore.
Natyra në poezinë e tij duket sikur ka kujtesë.
Pemët dinë të vajtojnë.
Stinët dinë të largohen.
Drita di të pikëllohet.
Hëna duket sikur ruan sekretet e të vdekurve.
Dhe kështu bota e jashtme bëhet pasqyrë e botës së brendshme.

Rreshpja nuk dukej sikur ulej të kërkonte temat.
Poezia e ndiqte atë.
E gjente në rrugë, në një kujtim të papritur, në një fytyrë, në një humbje, në një natë të gjatë, në një fjalë të pathënë.
Ai ishte nga ata poetë për të cilët realiteti nuk mbaron te ajo që shihet. Pas çdo gjëje fshihej diçka tjetër.
Një pemë mund të ishte një kujtim.
Një grua mund të ishte një mungesë.
Një shtëpi mund të ishte një fëmijëri.
Një nënë mund të ishte i gjithë universi.
Në këtë kuptim, poezia e Rreshpjes është një arkeologji e shpirtit: ai gërmonte në shtresat e kujtesës për të nxjerrë në dritë atë që koha kishte varrosur.

Në universin e tij poetik, figura e nënës ka një peshë të veçantë.
Dashuritë njerëzore mund të jenë të brishta, të papërmbushura, të largëta, të humbura. Ndërsa dashuria e nënës shfaqet si një nga të paktat territore ku shpirti mund të kthehet pa frikë.
Ndoshta sepse nëna është kujtimi i parë.
Para se të njohim botën, njohim një zë.
Para se të dimë çfarë është vetmia, kemi pranë dikë.
Dhe kur ajo prani humbet, njeriu kalon pjesën tjetër të jetës duke kërkuar një strehë që nuk është më.
Në këtë pikë, Rreshpja bëhet poet universal.
Sepse edhe ata që nuk kanë përjetuar të njëjtën jetë, e njohin ndjesinë e humbjes.

Moikom Zeqo do të shkruante asokohe se “Poezia e tij hedh argjendin e kaltër mbi peizazhe të ashpra alpine, ku mbijetojnë perënditë ilire.”
Në këtë vështrim, poezia e Rreshpjes duket sikur jeton midis dy botëve: asaj konkrete dhe asaj mitike.
Ai nuk e trajton natyrën si dekor.
Ajo është personazh.
Peizazhi bëhet kujtesë. Kujtesa bëhet mit. Miti bëhet metaforë. Dhe metafora kthehet përsëri në dhimbje njerëzore.
Në këtë mënyrë, Rreshpja krijon një univers ku e lashta dhe bashkëkohorja bashkëjetojnë.
Në poezinë e tij ka diçka që duket se vjen nga larg: një jehonë e maleve, një frymë e mjegullës, një këngë e harruar, një natë që duket sikur ka qenë aty përpara nesh dhe do të vazhdojë të jetë edhe pasi ne të mos jemi më.

Ndoshta tragjedia e Rreshpjes qëndron pikërisht këtu, te ajo që ai nuk dinte të ishte dikush tjetër përveç vetes.
Dhe në një botë që shpesh shpërblen përshtatjen, kjo mund të jetë një fat i rëndë.
Ai mbeti besnik ndaj ndjeshmërisë së tij, edhe kur ajo e çonte drejt errësirës.
Nuk e zbuti dhimbjen për ta bërë më të pranueshme.
Nuk e zbukuroi vetminë për ta bërë romantike.
Nuk e fshehu plagën.
E ktheu në poezi.
Dhe ndoshta ky është dallimi midis një njeriu që vuan dhe një poeti që vuan, i pari përpiqet të harrojë dhimbjen; i dyti i jep asaj një emër.
Rreshpja i dha dhimbjes emra, ngjyra, stinë dhe vargje.

Vetmia është një nga paradokset më të mëdha të fatit të tij.
Ajo e largoi nga bota, por e afroi me poezinë.
E privoi nga disa prej gëzimeve të zakonshme të jetës, por i dha një dëgjim të jashtëzakonshëm ndaj gjërave të padukshme.
E bëri të vuajë, por edhe e bëri të shkruajë.
Në vetmi, ai dëgjoi atë që turma nuk dëgjon.
Dëgjoi heshtjen.
Dhe heshtja, për Rreshpjen, nuk ishte boshllëk.
Ishte një gjuhë.
Ndoshta kjo është arsyeja pse shumë prej vargjeve të tij tingëllojnë sikur janë shkruar nga një njeri që ka qëndruar gjatë përballë vetes dhe ka pasur guximin të mos largohet.

Megjithatë, këtu duhet të jemi të kujdesshëm me romantizimin e fatit të tij.
Vetmia mund ta ushqejë poezinë, por nuk e ushqen domosdoshmërisht njeriun.
Artistët shpesh romantizohen pasi kanë vdekur. Vuajtja e tyre kthehet në legjendë. Vetëshkatërrimi interpretohet si shenjë e gjenialitetit. Tragjedia bëhet pjesë e aureolës.
Por njeriu që vuante nuk ishte metaforë.
Ishte një njeri.
Dhe Frederik Rreshpja pagoi një çmim real për vetminë, për zhgënjimet, për përplasjet me jetën dhe për pamundësinë për të gjetur një ekuilibër mes botës dhe vetes.
Kjo është arsyeja pse fati i tij duhet parë me dhembshuri, jo vetëm me admirim.
Sepse poeti nuk ishte vetëm vargu.
Ishte edhe njeriu që duhej të jetonte përtej vargut.

Rreshpja të jep shpesh ndjesinë e një pranvere që nuk arriti kurrë plotësisht.
Një pranverë e vonuar.
Një pemë që lulëzoi në një stinë të gabuar.
Një këngë që mbeti përgjysmë.
Një dashuri që nuk gjeti shtëpi.
Një njeri që kishte shumë për t’i dhënë botës, por që shpesh nuk dinte ku ta vendoste veten brenda saj.
Dhe kjo e bën figurën e tij tragjike.
Jo sepse nuk pati sukses si poet.
Përkundrazi.
Ai fitoi pavdekësinë e vargut, por nuk fitoi domosdoshmërisht paqen e jetës.
Këto janë dy gjëra krejt të ndryshme.

Kritiku rus Ivanov ishte i mendimit se: “Ne kemi Pushkinin, Eseninin, dhe shqiptarët duhet të jenë krenarë që kanë një poet të tillë (Rreshpjen).
Sot, kur e lexojmë Rreshpjen nga largësia e viteve, kuptojmë diçka që ndoshta koha e tij nuk mund ta shihte plotësisht, poeti mund të humbasë në jetë dhe të fitojë në kujtesë.
Njeriu plaket.
Trupi dobësohet.
Vetmia rëndohet.
Zërat heshtin.
Por vargu, kur është i vërtetë, mund të vazhdojë të ecë.
Ai kalon nga një lexues te tjetri, nga një brez te tjetri, dhe çdo herë rilind.
Kjo është pavdekësia e Rreshpjes.
Jo një monument.
Jo një titull.
Jo një dekoratë.
Një varg që ende të dhemb.

Në fund, Frederik Rreshpja mbetet një nga ato figura që është e pamundur t’i shpjegosh vetëm me biografinë.
Duhet ta lexosh.
Duhet ta dëgjosh heshtjen midis vargjeve.
Duhet të ndjesh atë përzierjen e çuditshme të bukurisë dhe trishtimit që e bën poezinë e tij të dallueshme.
Ai ishte një poet i vetmisë, por jo vetëm i saj.
Ishte poet i kujtesës, nënës, natyrës, dashurisë, humbjes, vdekjes dhe shpresës së brishtë.
Nëse fati e dënoi me vetmi, poezia ia ktheu këtë dënim në një lloj lavdie.
Por kjo lavdi nuk duhet të na bëjë të harrojmë njeriun.
Sepse pas poetit të madh ishte një njeri që kishte nevojë të donte dhe të dashurohej, të gjente një shtëpi shpirtërore, të kishte pranë dikë dhe të mos ndihej i tepërt në këtë botë.
Dhe ndoshta këtu qëndron tragjedia më e madhe e tij, ai gjeti strehë në poezi, por poezia nuk mundi ta shpëtonte plotësisht nga vetmia.
Megjithatë, ajo bëri diçka tjetër.
E shpëtoi nga harresa.
Sot Frederik Rreshpja nuk është vetëm një poet që jetoi i vetmuar.
Është një zë që vazhdon të na shoqërojë në vetmitë tona.
Një poet që na kujton se bukuria mund të lindë edhe nga plagët, se kujtesa mund të bëhet këngë dhe se një shpirt i thyer nuk është domosdoshmërisht një shpirt i mundur.
Ndoshta ai ishte, siç e ka përshkruar me një metaforë të dhimbshme, një varg i thyer.