Thimi Filipi, gdhendësi i përulur i shpirtit shqiptar në tempullin e kinematografisë

Nga Albert Vataj

Sot, në këtë përvjetor të ndjerë të kujtesës,  plot 36 vite nga ai 2 korrik i vitit 1990, kur arti shqiptar i dha lamtumirën e fundit, sjellim në vëmendje portretin e një prej kolosëve më të heshtur, por më të patundshëm të skenës sonë.

Në arkitekturën e kujtesës sonë kulturore, disa figura nuk kanë nevojë për zhurmë apo proklamata për të qëndruar të gjalla. Ato thjesht janë aty, metronom i pagabueshëm i kohës, me një prani që rrjedh natyrshëm nga thjeshtësia, nga pasioni i pastër dhe nga pesha e jashtëzakonshme e karaktereve që bartin në kohë.

Një ndër këto ikona është Thimi Filipi. Një aktor i madh i skenës dhe ekranit, i cili la pas një trashëgimi të çmuar në artin e interpretimit, duke ndërtuar profile që mbeten të pashlyeshme në memorien kolektive. Në galerinë e artit dramatik shqiptar, ai qëndron me një përulësi të thellë, por me një peshë të rëndë morale. Ai nuk e ndërtoi figurën e tij mbi rrahjen e egos, por mbi përkushtimin e heshtur dhe besnikërinë ndaj misionit krijues.

I lindur në Korçën e traditave të hershme në vitin 1906, udhëtimi i Thimi Filipit drejt skenës kaloi përmes stacioneve të rëndësishme që formësuan shpirtin e tij qytetar.

Ndonëse i lindur në Korçë, ai i hodhi hapat e parë në teatrin amator në qytetin e Beratit, duke u brumosur me ndjeshmërinë dhe kulturën e kësaj treve.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, ai u përfshi në lëvizjen partizane, duke dhënë kontribut direkt në krijimin e teatrove në formacionet e luftës, një dëshmi e gjallë se si arti mbetet dritë dhe shpresë edhe në kohët më të errëta.

Pas çlirimit, pasi shërbeu për pak kohë në spitalin e Beratit, ai iu dorëzua plotësisht thirrjes së tij të vërtetë. Ndoqi kursin profesional për aktorë dhe në vitin 1955 u bë pjesë e trupës së përhershme të Teatrit “Andon Zako Çajupi” në Korçë. Roli i tij i parë në dramën “Lulja e kujtimit” shënoi hyrjen e një aktori që nuk interpretonte, por e jetonte rolin me një urtësi popullore të jashtëzakonshme.

Nëse ka një element që e përcakton vlerën e Thimi Filipit si aktor, ai është pa dyshim aftësia për t’u dhënë personazheve të tij një jetë që shtrihej përtej kufijve të skenarit. Ai nuk luante thjesht role; ai mishëronte fate njerëzore. Kjo gjë mund të preket qartë në pesë nga dëshmitë më emblematike të karrierës së tij:

Në filmin “Përballimi” (1976), përmes personazhit të Nezirit, Thimi Filipi sjell në ekran një figurë me gravitet të jashtëzakonshëm moral dhe një dinjitet që mbart nuanca epike. Në një atmosferë ku thyhen karakteret dhe ku buka e përditshme peshon sa vetë fati i njerëzve, Neziri i tij qëndron si një shtyllë e palëkundur etike. Ai është arketipi i plakut shqiptar, i cili nuk ka nevojë për fjalë të mëdha për të treguar peshën e së drejtës; mjafton vështrimi i tij i rëndë dhe i matur për të reflektuar një urtësi shekullore që i bën ballë çdo stuhie.

Një vit më pas, te “Njeriu me top” (1977), aktori zhvesh rrobën e epikës për t’u zhytur në dramën komplekse intime të Fahredinit. Ky rol mbetet një nga portretizimet më të ndjera të dashurisë prindërore në kushtet e një realiteti të egër e të përçarë nga lufta. Përmes Fahredinit, Thimi Filipi gjen ekuilibrin perfekt mes ngurrimit të njeriut që gjendet mes dy zjarreve dhe dhimbjes së thellë e të heshtur të një babai. Ai nuk bërtet, nuk mallkon; e gjithë tragjedia e tij lexohet në rrudhat e ballit dhe në lëvizjet e matura, duke e bërë vuajtjen e tij jashtëzakonisht humane dhe të prekshme.

Me “Ballë për ballë” (1979), nën petkun e Xhemal Strugës, ai projekton në ekran një tjetër dimension: atë të bindjes së fortë dhe qëndresës së paluajtshme. Në një film të ndërtuar mbi tensione të larta politike dhe ushtarake, ku përplasen jo vetëm njerëzit por edhe perandoritë, Xhemal Struga i tij vjen si një pikë rëndese. Ai përfaqëson njeriun që beson verbërisht te parimet e tij, duke i dhënë personazhit një lloj vendosmërie të ftohtë por fisnike, e cila bëhet mburojë në një klimë ku çdo gjë rreth e rrotull rrezikon të shembet.

Një nga gurët më të çmuar në kurorën e tij artistike mbetet padyshim Usta Nashua te “Si gjithë të tjerët” (1980). Ky është mbase roli ku Thimi Filipi derdh pjesën më të pastër të shpirtit të tij njerëzor. Usta Nashua është portreti i gjallë i mjeshtrit popullor, i njeriut të punës që e mat jetën me ndershmëri dhe dashuri për tjetrin. Përmes një interpretimi të zhveshur nga çdo artificialitet, aktori ndërton një figurë aq të ngrohtë dhe të besueshme, saqë spektatori harron se po sheh një film. Humanizmi i tij i heshtur bëhet një mësim i madh jetësor, duke e kthyer këtë personazh në një nga figurat më të dashura të kinematografisë sonë.

Udhëtimi i tij i gjatë dhe i pasur do të gjente një përmbyllje kuptimplote dhe tejet prekëse në filmin “Pranvera s’erdhi vetëm” (1988). Në rolin e Babait të Irenës, në muzgun e karrierës dhe të jetës së tij, Thimi Filipi vjen si zëri i një brezi që po largohet në heshtje. Ky rol mbart një melankoli të thellë dhe një ndjeshmëri të lartë emocionale. Ai luan babanë që përballet me dhimbjen më të madhe që mund të njohë njeriu – sëmundjen e vajzës së tij,  dhe e bën këtë me një dinjitet që të thyen zemrën. Kjo figurë erdhi si një testament i fundit artistik, një lamtumirë e ngrohtë e një aktori që gjithë jetën kishte luajtur rolin e udhërrëfyesit moral dhe të mësuesit të heshtur të jetës shqiptare.

Nëse teatri ishte shtëpia e tij shpirtërore, kinematografia ishte ajo që i dha Thimi Filipit një shtrirje të gjerë publike, duke e kthyer në një fytyrë të dashur për çdo familje shqiptare.

Ai debutoi në ekranin e madh me një rol historik: Sekretari i Partisë në filmin “Tana” (1958), i cili njihet si filmi i parë artistik i prodhuar tërësisht nga kinematografia shqiptare.

Që nga ai moment, portofoli i tij u pasurua me mbi 30 filma, ku spikati gjithmonë besueshmëria e lartë karakteriale, ngjyresa e matur dramatike dhe një mënyrë interpretimi që e refuzonte patetizmin. Thimi Filipi e nguliste rolin në mendjen e spektatorit përmes fuqisë së heshtjes dhe vështrimit depërtues.

Thimi Filipi nuk ishte aktori që rrëmbente skenën me zhurmë apo tone të larta; ai ishte prezenca e heshtur, forca e fjalës së matur dhe graviteti i figurës që nuk kishte nevojë të fliste shumë për të thënë gjithçka. Ai mishëroi prototipin e shqiptarit të mençur, të drejtë e të përmbajtur, duke u kthyer shpesh in udhërrëfyesin moral të ngjarjeve në film.

Në vitin 1987, ai u nderua me çmimin “Aleksandër Moisiu”, një vlerësim për pjekurinë e tij të lartë artistike. Pas ndarjes nga jeta më 2 korrik 1990, kontributi i tij i jashtëzakonshëm u sanksionua ashtu siç e donte i gjithë publiku: me titullin e lartë “Artist i Popullit”.

Thimi Filipi nuk ndërtoi thjesht personazhe; ai gdhendi profile njerëzore. Përmes një gjuhe aktoriale të ndershme e të thjeshtë, ai krijoi arketipin e shqiptarit të zakonshëm që e mban mbi shpinë jetën me dinjitet të plotë. Sot, në këtë 36-vjetor të amshimit, ai kujtohet si një nga ato rrënjë të rëndësishme që e mbajnë të fortë dhe të palëkundur ndërgjegjen tonë kulturore.