Nga Albërt Vataj
Ajo ishte vetëm trembëdhjetë vjeçe kur nisi të shkruante një ditar që do të bëhej një nga librat më të lexuar dhe më prekës të shekullit XX. Në ato faqe të mbushura me ëndrra, frikëra, shpresa dhe dëshpërime, një vajzë e zakonshme do të linte një dëshmi të jashtëzakonshme mbi një nga periudhat më të errëta të historisë njerëzore. “Ditari i Anne Frank” nuk është thjesht rrëfimi i një adoleshenteje; ai është zëri i pafajësisë përballë barbarisë, një testament i shpirtit njerëzor që refuzon të dorëzohet përballë urrejtjes.
Sot kujtojmë lindjen e Anne Frank, vajzës hebreje që u shndërrua në simbol universal të viktimave të Holokaustit dhe në një prej dëshmitareve më të fuqishme të mizorisë naziste. Nëpërmjet fjalëve të saj, bota mësoi jo vetëm për terrorin e përndjekjes antisemitike, por edhe për forcën e brendshme të një fëmije që vazhdonte të besonte te mirësia e njeriut, edhe kur e keqja kishte pushtuar gjithçka përreth.
Annelies Marie Frank lindi më 12 qershor 1929 në Frankfurt të Gjermanisë. Jeta e saj do të përshkohej nga ngjarje që do të vulosnin fatin e miliona hebrenjve evropianë. Kur nazizmi filloi të shtrinte kthetrat e tij mbi Gjermaninë, familja Frank u detyrua të largohej dhe të vendosej në Amsterdam, duke shpresuar se Holanda do t’u ofronte siguri. Por historia kishte plane të tjera.
Në vitin 1940, Gjermania naziste pushtoi Holandën dhe masat kundër hebrenjve nisën të zbatoheshin me egërsi gjithnjë e më të madhe. Kufizimet, diskriminimi, përjashtimi nga jeta publike dhe frika e arrestimit u bënë pjesë e përditshmërisë. Përballë këtij realiteti, Otto Frank, babai i Anne-s, vendosi të përgatiste një strehë të fshehtë mbi zyrat e kompanisë së tij, një vend që më vonë do të njihej në histori si “Aneksi Sekret”.
Pak kohë para se familja të fshihej, Anne mori për ditëlindje një ditar me kopertinë kuqezi. Ajo e quajti atë “Kitty” dhe nisi t’i besonte çdo mendim, çdo ndjenjë dhe çdo ngjarje të jetës së saj. Në ato faqe shfaqet një vajzë inteligjente, e ndjeshme, plot humor dhe reflektim, e cila ëndërronte të bëhej shkrimtare. Talenti i saj letrar shfaqet qartë në mënyrën se si përshkruan njerëzit, konfliktet e vogla të bashkëjetesës, frikën e bombardimeve, mallin për lirinë dhe dëshirën për të jetuar.
Për më shumë se dy vjet, familja Frank dhe disa persona të tjerë jetuan të fshehur, të izoluar nga bota, duke e kaluar çdo ditë nën hijen e zbulimit. Jashtë mureve të aneksit, lufta përhapej me egërsi; brenda tyre, Anne përpiqej të ruante normalitetin e humbur përmes shkrimit.
Më 4 gusht 1944, pas dy vitesh e gjysmë fshehjeje, vendstrehimi u zbulua. Ende sot nuk dihet me siguri se kush i tradhtoi. Të gjithë banorët e aneksit u arrestuan dhe u deportuan në kampet naziste të përqendrimit. Kjo shënoi fundin e jetës që Anne kishte njohur dhe fillimin e kalvarit të saj tragjik.
Një prej ndihmëseve më besnike të familjes, Miep Gies, gjeti dorëshkrimet e Anne-s të shpërndara në dysheme pas arrestimit. Ajo i mblodhi dhe i ruajti me kujdes, pa i lexuar, me shpresën se një ditë do t’ia kthente autores së tyre. Por Anne nuk u kthye më.
Në kampin e Auschwitzit humbi jetën nëna e saj, Edith Frank. Anne dhe motra e saj më e madhe, Margot, u transferuan më pas në kampin famëkeq të Bergen-Belsenit, ku vdiqën nga tifoja në fillim të marsit 1945, vetëm pak javë para çlirimit të kampit nga forcat aleate. Anne ishte vetëm pesëmbëdhjetë vjeçe.
Nga e gjithë familja Frank, mbijetoi vetëm Otto Frank. Kur iu dorëzua ditari i vajzës, ai zbuloi jo vetëm mendimet e saj më intime, por edhe një talent të rrallë letrar. Me nxitjen e miqve, ai vendosi ta botojë. Libri u publikua për herë të parë në vitin 1947 dhe gradualisht u shndërrua në një fenomen botëror.
Që prej asaj kohe, “Ditari i Anne Frank” është përkthyer në dhjetëra gjuhë dhe është lexuar nga qindra miliona njerëz në mbarë botën. Ai ka frymëzuar filma, dokumentarë, drama teatrore, studime historike dhe artistike, duke mbetur një nga dëshmitë më autentike dhe më prekëse të Holokaustit.
Shtëpia ku Anne kaloi vitet e fshehjes është sot një muze që vizitohet nga miliona njerëz. Çdo dhomë, çdo shkallë dhe çdo mur i asaj banese ruan jehonën e një jete të ndërprerë padrejtësisht, por edhe të një zëri që nuk u shua kurrë.
Anne Frank nuk jetoi mjaftueshëm për të parë fundin e luftës. Nuk arriti të bëhej shkrimtarja që ëndërronte të ishte. Megjithatë, ajo arriti diçka edhe më të madhe: të bëhej ndërgjegjja e gjallë e një epoke, një zë që vazhdon të na kujtojë se urrejtja mund të shkatërrojë jetë, por nuk mund të shuajë të vërtetën.
Në një botë që ende përballet me fanatizmin, diskriminimin dhe dhunën, ditari i saj mbetet një thirrje për kujtesë, një apel për humanizëm dhe një dëshmi se edhe zëri i një vajze pesëmbëdhjetëvjeçare mund të sfidojë harresën dhe të mbijetojë më gjatë se tiranët që u përpoqën ta heshtnin.