Nga Albert Vataj
Spariherë është fjala, ajo që e ardhur e përkundur në djepin epik të gegnishtes, ngulmon të gjej një shteg të dedikuar për zelltarët e andshëm të këndimit me gjuhën e perëndive. Sepse e lartë, dhe e mëkuar në dritën e epërme të mendimit dhe përjetimit, ajo, ajo vjen për të gjetur prehër dhe prehje si një dëshirim që duke ardhur sjell, ç’ka kthen dritën e hyjshme të mendimit, duke thelluar deriku mundet të mbërrijë vetëm shpirtja.
Në këtë botë të prushtë zjarresh që e përtërijnë tokën dhe e shndërrojnë qenien, nxjerrin feniksët nga hiri dhe prometeve të mitologjisë i bekojnë flakën, hyn këmbëzbathur një shpirt i brishtë dhe një zemër që dridhet, për t’i bërë vend një botë që ajo e nxjerr nga vetja. Me mantelin e frymtë krahëve, poetja rend me fjalën dhe vargun, dhe, hapave që e ndjekin e pluskojnë vesat e metaforave, ku mëngjeset shkelin dhe diejt përthyejnë rrezet.
Po, ajo guxon, sot, me fjalën e mjaltë gegë, t’i këndojë të sotmes, me zërin që kolovitet në harmoninë e muzikalitetit.
Ajo sjell:
M’at’anë prroi ka zg’jedhë nji rrugë me ba,
nuk pyt për çjerrjet as dhe dhimbjen qi i ep tokës,
veç gjarpnon furishëm,
mbledh, rrokullis, rrjedh,
turbullues me u qetue n’fund,
n’përqafjen e dishrueme me lumin qi madhshëm e pret,
at’herë lehtas,
përkunden bashkë n’nji puthje t’gjatë,
qi rrjedh e rrjedh …
N’kët’anë dimni ka ditë me thur me gjilpanë,
trikon e leshtë,
për me i shpëtue acarit t’buzëve t’akullit,
mbi trupin e brishtë t’parrahun me të,
e ashtu ngjeshun kadalë- kadalë,
i mësojnë njani- tjetrit gjuhën e përshtatjes …
N’at’anë pranvera asht msue me z’g’jedhë përtërimjen,
tuj ngjallë frymësy,
gjithçkanë e natyrës,
e n’ritmin e vet të patramvaj,
këndon kangën e zgjojeve,
ku nis, nis, nis jeta …
E n’stinet e mia, n’timen anë,
ecë e rrëxohet gjith’herit tuj ngritë nji jetë,
herë n’zgjedhje t’brishta e n’tjera guxime,
e ashtu bri n’bri ban rrugën e vet …
Poezia e Ermira Ymerajt është një tekst ku natyra nuk është thjesht peizazh, por bëhet gjuhë e shpirtit. Prroi, dimri, pranvera dhe stinët nuk janë elemente dekorative të një tabloje lirike,; ato janë figura të brendshme të ekzistencës njerëzore. Nëpërmjet tyre poetja ndërton një filozofi të heshtur mbi jetën: mbi dhimbjen, ndryshimin, përballimin, rilindjen dhe ecjen e pashmangshme përpara.
Kjo poezi qëndron në atë hapësirë të rrallë ku natyra dhe njeriu shkrihen në një të vetme. Ajo kujton mendimin e romantikëve, sidomos atë të William Wordsworth, për të cilin natyra nuk ishte vetëm botë e jashtme, por një “pasqyrë e mendjes njerëzore”, një univers ku shpirti lexon vetveten. Edhe tek Ymeraj, lumi nuk është vetëm ujë që rrjedh, ai është vetë jeta që kërkon rrugën e saj.
Prroi – simboli i fatit që nuk ndalet, sepse i uturishëm zbret për të zgjuar rrjedhat që e përkundin ikjeve.
“M’at’anë prroi ka zgjedhë nji rrugë me ba,
nuk pyt për çjerrjet as dhe dhimbjen qi i ep tokës…”
vendosin menjëherë një nga boshtet filozofike të poezisë, jeta si lëvizje e pandalshme.
Prroi nuk pyet. Ai nuk negocion me pengesat. Ai çan tokën, e lëndon atë, por në të njëjtën kohë krijon një shteg të ri. Këtu qëndron një nga paradokset më të bukura të poezisë: ajo që duket si plagë, bëhet krijim; ajo që shkakton dhimbje, sjell një formë të re ekzistence.
Ky mendim afrohet me filozofinë e Fridrih Niçe, i cili shihte përballjen me vuajtjen si një kusht të forcimit të qenies njerëzore. Ideja e tij se “ajo që nuk të vret, të bën më të fortë” gjen një jehonë poetike në këtë prurje ujore që, duke u përplasur me tokën, nuk shkatërrohet, por formëson rrugën e vet.
Prroi nuk është hero sepse nuk ka pengesa, ai është hero sepse nuk ndalet prej tyre.
Në këtë kuptim, uji që rrjedh bëhet metaforë e shpirtit njerëzor, ai mund të turbullohet, të rrëzohet, të humbasë kthjelltësinë për një kohë, por brenda vetes bart një drejtim të fshehtë drejt qetësisë.
“turbullues me u qetue n’fund”
Ky varg përmbledh një të vërtetë të madhe psikologjike, shpesh njeriu duhet të kalojë përmes trazimit për të gjetur paqen.
Takimi me lumin, metafora e bashkimit dhe e përmbushjes dhe tundimit.
Kulmi i kësaj pjese vjen te takimi i prroit me lumin:
“n’përqafjen e dishrueme me lumin qi madhshëm e pret…”
Këtu natyra shndërrohet në një dramë dashurie. Prroi, pas një udhëtimi të vetmuar, gjen përfundimin e tij te një përqafim më i madh. Por ky nuk është një fund, është një bashkim që e tejkalon individualitetin.
Ky imazh mund të lidhet me mendimin mistik të Rainer Maria Rilke, i cili shpesh e trajtonte jetën si një proces shndërrimi ku qeniet nuk zhduken, por kalojnë në forma më të gjera të ekzistencës. Prroi nuk humbet kur bëhet lum, ai fiton një dimension tjetër.
Në dashurinë njerëzore ndodh e njëjta gjë, dy rrjedha nuk humbin identitetin, por krijojnë një hapësirë të re ku ekzistojnë së bashku.
Dimri, figura e vuajtjes dhe e kujdesit, e cakut dhe pragut.
Në pjesën e dytë të poezisë ndryshon temperatura emocionale:
“N’kët’anë dimni ka ditë me thur me gjilpanë,
trikon e leshtë…”
Është një nga figurat më origjinale të poezisë. Dimri, zakonisht simbol i ftohtësisë, vdekjes dhe heshtjes, këtu bëhet një qenie që di të kujdeset. Ai nuk sjell vetëm acar; ai di të thurë një mbrojtje.
Ky është një kthim i bukur i simbolit tradicional. Në letërsi, dimri shpesh lidhet me vetminë dhe plakjen, si tek T. S. Eliot në “The Waste Land”, ku thatësira shpirtërore bëhet metaforë e krizës njerëzore. Por tek Ermira Ymeraj dimri nuk është shkatërrues; ai është mësues.
Ai i mëson natyrës:
“gjuhën e përshtatjes”
Kjo është ndoshta fjalia më filozofike e poezisë. Sepse mbijetesa nuk është vetëm forcë; është aftësi për të ndryshuar.
Pranvera, jo thjesht rilindje, por kujtesë e jetës, puls që pëshpërit.
Përballë dimrit vjen pranvera:
“E n’at’anë pranvera asht msue me z’gjedhë përtërimjen…”
Pranvera nuk paraqitet si një mrekulli e papritur. Ajo “është mësuar” me rilindjen. Ky detaj është i rëndësishëm, jeta nuk rilind rastësisht; ajo ka një ritëm të brendshëm.
Këtu ndihet afërsia me mendimin e Henri Bergson mbi “élan vital”-in, shtysën jetësore që e çon natyrën drejt krijimit dhe vazhdimësisë. Tek Ymeraj, natyra nuk është mekanizëm, ajo është frymë.
“këndon kangën e zgjojeve,
ku nis, nis, nis jeta…”
Përsëritja e fjalës “nis” është një gjetje poetike shumë e bukur dhe ndijimndjellëse. Ajo krijon ritmin e një lindjeje të vazhdueshme. Jeta nuk nis vetëm një herë; ajo nis çdo ditë, çdo çast në forma dhe trajta që vetë shpirti i mëkon.
“Stinet e mia”, kthesa nga universi te vetvetja.
Në strofën e fundit poetja largohet nga natyra dhe hyn në hapësirën intime, aty ku bulon fjala dhe harbon mendimi.
“E n’stinet e mia, n’timen anë,
ecë e rrëxohet gjith’herit tuj ngritë nji jetë…”
Këtu zbulohet çelësi i gjithë poezisë. Prroi ishte metafora e njeriut. Dimri ishte përvoja e vështirësive. Pranvera ishte shpresa. Të gjitha stinët e natyrës janë brenda njeriut.
Njeriu është një univers stinësh.
Ai ecën dhe rrëzohet, humbet dhe ringrihet, zgjedh dhe guxon. Ky është njeriu i vërtetë: jo ai që nuk bie, por ai që e ndërton rrugën edhe pas rënies.
Kjo ide lidhet me mendimin ekzistencial të Albert Kamy, për të cilin kuptimi i jetës nuk gjendet në shmangien e absurdit apo dhimbjes, por në aktin e vazhdimit.
Një nga vlerat më të mëdha të kësaj poezie është se ajo nuk predikon. Ajo nuk jep mësime; ajo i lë figurat të flasin, e lë vargun të vërshojë, e lë reflektimin e mendueshëm të gjej pasqyrim ku të shpërbëhet në ngjyra.
Prroi nuk thotë: “duhet të jesh i fortë”. Ai thjesht rrjedh.
Dimri nuk thotë: “duhet të durosh”. Ai thur.
Pranvera nuk thotë: “duhet të shpresosh”. Ajo lulëzon.
Kjo është fuqia e poezisë së vërtetë: ajo e shndërron filozofinë në imazh.
“M’at’anë prroi…” është një poezi mbi udhëtimin e qenies. Ajo flet për çdo njeri që ka pasur plagë, por ka vazhduar; për çdo shpirt që është turbulluar, por ka kërkuar kthjelltësinë, për çdo jetë që është përballur me dimrin, por ka pritur pranverën. Një Sizif ngadhënjyes ngjitet dhe zbret pa u dorëzuar, lëndimi të rrëzon por të lejon të ngrihesh, thyhesh dhe ngjitesh.
Ermira Ymeraj na predikon se “jeta është një lumë që mëson rrugën duke rrjedhur”.
Dhe ndoshta ky është mesazhi më i thellë i poezisë, nuk kemi gjithmonë zgjedhje mbi tokën ku rrjedhim, mbi stinët që na vijnë, mbi pengesat që na dalin përpara; por kemi një zgjedhje të madhe, të vazhdojmë të rrjedhim.
Sepse, siç do të thoshte Heraclitus, gjithçka është në lëvizje, dhe njeriu, ashtu si lumi, bëhet vetvetja vetëm duke udhëtuar.