SOT NE DITELINDJEN E POETIT DHE DRAMATURGUT
Nga Albert Vataj
Ishte një nga ata njerëz që nuk i përkasin vetëm kohës së tyre. Ai i parapriu epokës, e sfidoi atë dhe, në njëfarë mënyre, vazhdon ende ta sfidojë. Jetoi me vrullin e një stuhie dhe u shua me tragjizmin e një miti. Në pak vitet që iu dhanë, ai arriti të mbushte një jetë të tërë me poezi, teatër, muzikë, revoltë, dashuri dhe dhimbje. Erdhi në këtë botë si një shkëndijë e rrallë krijuese dhe u largua prej saj si një flakë prometeane, duke lënë pas një dritë që nuk është shuar ende.
Federico García Lorca mbetet një nga zërat më depërtues dhe më të paharrueshëm të letërsisë botërore. Ai u ngulit në kujtesën e Granadës dhe të Spanjës si një përmendore e gjallë, jo prej guri, por prej fjale. Poezia e tij vazhdon të kumbojë si një kambanë e largët që zgjon ndërgjegjen, ndërsa teatri i tij mbetet një pasqyrë ku njeriu përballet me fatin, dëshirën, vdekjen dhe lirinë.
Në gjithë rrugëtimin e tij, Lorca mbeti besnik ndaj vetvetes. Nuk pranoi kurrë të pajtohej me padrejtësinë, me shtypjen apo me hipokrizinë. Ai nuk heshti përballë asaj që i lëndonte shpirtin dhe plagoste dinjitetin njerëzor. Përkundrazi, luftoi. Pena e tij ishte armë dhe lutje njëkohësisht; ishte vetëtimë që ndriçonte territoret e errëta të shpirtit dhe njëkohësisht zjarr që përvëlonte indiferencën.
Në veprën e tij gjenden të gjitha pasionet dhe ankthet e kohës. Aty pulson zemra e një njeriu që e ndjeu jetën me intensitet të skajshëm. Dashuria, vetmia, dëshira, fataliteti, gjaku, toka, hëna dhe vdekja bëhen simbole të një universi poetik të pangatërrueshëm. Pikërisht përmes këtij universi ai hyri përgjithmonë në shpirtin e njerëzimit.
Poezia e shoqëroi krah për krah. Ishte filli i dritës që përshkoi errësirën e kohës së tij. Granada e tij e dashur lëngonte nën plagët e përçarjeve dhe dhunës, ndërsa Spanja po rrëshqiste drejt katastrofës së Luftës Civile. Lorca nuk mund të qëndronte pranë zjarrit për t’u ngrohur kur vendi i tij digjej. Ai zgjodhi të ishte pjesë e fatit të kombit të vet, duke e jetuar dramën e kohës jo si spektator, por si protagonist.
Ai la gjurmë të thella në ndërgjegjen e shekullit XX. Asgjë nuk e bëri të heshtte deri në çastin kur plumbat e urrejtjes ia prenë jetën. Por edhe vdekja e tij nuk ishte fund. Ajo u shndërrua në simbol. Trupi i tij u zhduk, por zëri mbeti. Dhe ky zë vazhdon të na flasë ende sot me të njëjtën forcë.
Federico García Lorca lindi më 5 qershor 1898 në Fuente Vaqueros, pranë Granadës, dhe u ekzekutua më 19 gusht 1936, në ditët e para të Luftës Civile Spanjolle. Poet, dramaturg, regjisor teatri, pianist dhe vizionar artistik, ai përfaqëson një nga kulmet e kulturës spanjolle moderne.
“Kryevepra e tij ishte ai vetë, Federico”, do të thoshte miku i tij, regjisori dhe surrealisti i madh Luis Buñuel. Një pohim që përmbledh në mënyrë të përsosur magnetizmin njerëzor dhe krijues të poetit.
Sipas filozofit Benedetto Croce, njeriu modern është më shumë pjellë e një vendi sesa e një epoke. Në këtë kuptim, Granada dhe Lorca janë bërë të pandashëm. Studiuesi Antonio Gallego Morell ka pohuar se emri i Granadës është lidhur përgjithmonë me jetën dhe veprën e Lorcës, ashtu si Firence me Danten apo Stratford-upon-Avon me Shekspirin.
Duke depërtuar në shtresimet e personalitetit të tij, zbulojmë një figurë plot kontradikta krijuese. Ai ishte tradicional dhe avangardist, klasik dhe modern, realist dhe ëndërrimtar. Kritiku francez Alain Bosquet e përshkruante si një Don Kishot të ri, të kthyer nga aventurat, me damarë të mbushur me pasion dhe me një ndjenjë tragjike të ekzistencës. Ishte njëkohësisht poet popullor dhe artist elitist, bir i Andaluzisë dhe qytetar i botës.
García Lorca është nderuar me një statujë e vendosur dukshëm në Madrid ‘s Plaza de Santa Ana. Filozof politik, David Crocker ka shtuar për këtë se “statuja, të paktën, është ende një emblemë e së kaluarës të kontestuar:” çdo ditë, Majtas vë një shami koke, të kuqe në qafë e statujës, dhe dikush nga të Drejtët vjen më vonë për të marrë atë “.
Në moshën tridhjetëvjeçare, Lorca ishte bërë tashmë legjendë. Ashtu si Cervantesi për fshatarët e Mançës, ai ishte kthyer në simbol kombëtar. Kur shpërtheu lufta vëllavrasëse, duket sikur historia kërkoi një flijim përmasash mitike. Dhe Spanja humbi poetin e saj më të madh.
Megjithatë, vdekja nuk arriti ta mposhtte. Përkundrazi, e përjetësoi.
Lorca u bë martiri më i njohur i kulturës spanjolle dhe një nga figurat më emblematike të shekullit XX. Brezi i tij ishte brez gjigantësh, por ai mbeti zëri më i veçantë. Libri i tij i jashtëzakonshëm, Poet in New York, përfaqëson një nga kulmet e surrealizmit modern, ndërsa njëkohësisht shpalos një vetëdije universale dhe kozmopolite. Siç vëren shkrimtari Francisco Umbral, Lorca nuk mund të kufizohet në etiketa rajonaliste apo folklorike. Ai është poet i njeriut modern.
Një nga monumentet më prekëse të kujtimit të tij nuk është ngritur prej mermeri. Janë dy qiparisa në hyrje të shtëpisë familjare, Huerta de San Vicente, të mbjellë nga vetë Federico dhe vëllai i tij. Ato vazhdojnë të qëndrojnë përballë Sierra Nevadës si dy roje të heshtura të kujtesës. Gazetari francez Jean-Francois Fogel i ka krahasuar me pemët e pikturave të Van Gogh-ut: të vetmuara, dramatike dhe plot jetë.
Sipas biografit të tij më të madh, Ian Gibson, fuqia e Lorcës buron nga imagjinata e tij mitike. Në një botë gjithnjë e më të mekanizuar dhe të çmagjepsur, ai na rikujton lidhjen e humbur mes njeriut dhe natyrës, mes instinktit dhe shpirtit, mes misterit dhe bukurisë.
Poezia e tij është thellësisht dramatike, ndërsa teatri i tij është një bashkim i rrallë i poezisë, muzikës dhe vallëzimit. Në veprën e Lorcës, modernja dhe arkaikja, popullorja dhe elitistja, mitikja dhe bashkëkohorja shkrihen në një sintezë të papërsëritshme. Kritika botërore vështirë se njeh një rast tjetër ku këto elemente janë harmonizuar me kaq forcë në një personalitet të vetëm krijues.
Arti i Lorcës mbetet mbi të gjitha një akt komunikimi. Një përpjekje e vazhdueshme për të kapërcyer vetminë njerëzore dhe për të ndërtuar ura mes qenieve. Ai e shihte këtë dëshirë për komunikim si burimin e çdo arti të vërtetë dhe si arsyen e ekzistencës së shprehjes lirike.
Veprat e tij poetike më të rëndësishme janë: Libro de poemas, Romancero Gitano, Poema del cante jondo, Llanto por Ignacio Sánchez Mejías dhe kryevepra e vonë Poet in New York.
Lorca nuk ishte thjesht një poet i Andaluzisë, as vetëm një martir i Luftës Civile Spanjolle. Ai ishte një nga ata krijues të rrallë që arrijnë të shndërrojnë jetën e tyre në metaforë dhe vdekjen në përjetësi. Në historinë e letërsisë botërore, ai mbetet zëri që këndoi me gjakun e tokës, me trishtimin e hënës dhe me etjen e pashuar të njeriut për liri. Në këtë kuptim, Federico García Lorca nuk i përket vetëm Spanjës, ai i përket njerëzimit.