Sharl Bodler, poeti i zjarreve të shpirtit dhe i lirisë së fjalës, heretiku i anatemuar

Nga Albert Vataj

Charles Baudelaire ishte dhe mbeti kumti i mprehtë i një epoke në çarje, një thyerje tektonike mes romantizmit që po perëndonte dhe modernizmit që po ngjizej në embrionin e një France të trazuar nga racionalizmi empirik dhe etja për liri shpirtërore. Ai u shfaq si një ndërgjegje që flakëronte mbi rrënojat e së shkuarës, duke kërkuar horizonte të reja përtej mjegullave të kohës së tij.

Në truallin e ashpër të kësaj periudhe, Bodleri nuk u pajtua me rrjedhën; përkundrazi, ai u josh nga e kundërta e saj, nga ajo që shoqëria e refuzonte dhe e përçmonte. Ky zgjedhim i kushtoi shtrenjtë: ai u përndoq, u anatemu dhe u damkos si “heretik”, “mëkatar” dhe “pervers”. Ishte fati i një artisti që dashuroi lirinë po aq sa epshin, që kërkoi të shihte të bukurën edhe aty ku të tjerët shihnin vetëm ndyrësi.

Krijimtaria e tij, e mbështetur mbi një metaforikë të dendur dhe shpesh tronditëse, depërtonte në territore të errëta të përvojës njerëzore: makabren, të ndaluarën, të përçudnuarën. Por kjo nuk ishte një zgjedhje për skandal; ishte një kërkim për të vërtetën. Në një shoqëri të mbyllur në moralizime hipokrite, Bodleri guxoi të zbulojë atë që fshihej nën sipërfaqe: një univers pasionesh, dëshirash dhe ankthesh që kërkonin shprehje.

Ai nuk ishte thjesht një poet; ai ishte një themelues. Një ndër ata që hodhën themelet e modernizmit, duke sjellë një kthesë të pakthyeshme në letërsinë franceze. Në veprën e tij, romantizmi dhe forma klasike bashkëjetojnë me një përmbajtje tronditëse dhe novatore, duke krijuar një tension estetik që do të ndikonte breza të tërë.

Ky revolucion estetik kulmon me kryeveprën e tij, Les Fleurs du mal (“Lulet e së Keqes”), botuar në vitin 1857. Libri u prit me skandal. Vetëm pak ditë pas botimit, shtypi dhe drejtësia franceze reaguan ashpër. Një artikull në gazetën Le Figaro e sulmoi librin si një “spital i hapur për çdo lloj fëlliqësie shpirtërore”. Pas kësaj, autoritetet ndërhynë: Bodleri u dënua me gjobë dhe u detyrua të hiqte gjashtë poezi nga vëllimi, të cilat u konsideruan fyese për moralin publik.

Procesi gjyqësor i zhvilluar më 20 gusht 1857, nën regjimin e Napoleon III, ishte një akt simbolik i përplasjes mes artit dhe moralit zyrtar. Prokurori Pinard, i njohur edhe për procesin ndaj romanit “Madame Bovary” të Gustave Flaubert, akuzoi Bodlerin për cenim të moralit publik. Dënimi ishte i shpejtë dhe i ashpër.

Megjithatë, në këtë klimë armiqësore, nuk munguan edhe zëra mbrojtës. Victor Hugo, nga mërgimi në Guernesey, i shkroi poetit: “Lulet tuaja të së Keqes rrezatojnë si yjet… drejtësia që ju dënoi, ju ka dhënë një dekoratë.”

Vetë Bodleri, në një qëndrim që të kujton qëndresën sokratiane, këmbënguli se vepra e tij duhej gjykuar si një tërësi estetike, jo si fragmente të izoluara. Ai dallonte mes moralit praktik dhe atij artistik, duke mbrojtur idenë se arti ka ligjet e veta dhe një liri që nuk mund të kufizohet nga normat e përditshme.

“Lulet e së Keqes” sollën një estetikë të re: bashkimin e së bukurës me të shëmtuarën, të sublimës me mëkatin. Në këtë univers poetik, “spleen”-i, mërzia, ankthi metafizik, përplaset me idealin, me aspiratën për një lartësi shpirtërore që mbetet gjithmonë e paarritshme. Poeti përpiqet të shpëtojë përmes gjuhës, duke e kthyer edhe më të shëmtuarën në art.

Për këtë arsye, Bodleri konsiderohet si i fundit i romantikëve dhe i pari i modernëve. Ai e transformoi mënyrën se si kuptohet poezia, duke hapur rrugën për një estetikë të re, ku gjithçka, edhe errësira, mund të bëhet materie krijimi.

Jeta e tij ishte po aq e trazuar sa edhe vepra. I lindur në Paris më 9 prill 1821, ai përjetoi një fëmijëri të vështirë dhe një rini të shthurur. U përfshi në jetën boheme të kryeqytetit, eksperimentoi me drogëra dhe pasione ekstreme, dhe u zhyt në marrëdhënie të ndërlikuara dashurie, si ajo me Jeanne Duval, “Venusin e zi” të poezisë së tij.

Përkthimet e tij nga Edgar Allan Poe patën një ndikim të thellë në formimin e tij estetik, duke forcuar lidhjen me një univers të errët dhe simbolik. Poe, për të, ishte një shpirt i afërt, një pasqyrë e vetvetes.

Në vitet e fundit, jeta e tij u përkeqësua nga sëmundja. Një goditje në tru e la të paralizuar dhe pa aftësi të foluri. Ai vdiq më 31 gusht 1867, në moshën 46-vjeçare, duke lënë pas një vepër që do të fitonte përjetësinë.

Ironikisht, drejtësia që e dënoi, e rehabilitoi shumë më vonë. Në vitin 1949, Gjykata e Kasacionit në Paris anuloi vendimin e vitit 1857, duke rikthyer në vend nderin e poetit dhe të veprës së tij.

Sot, Bodleri nuk është më “heretiku” i dikurshëm. Ai është një nga zërat më të mëdhenj të letërsisë botërore, një poet që guxoi të hyjë në ferr për të nxjerrë prej andej një estetikë të re.

Dhe në atë zjarr, ai nuk u dogj.
Ai u bë dritë.