Nga Albert Vataj
At Leonard de Martino ishte nga shpirtra të rrallë që nuk lënë pas vetëm libra, ndërtesa apo kujtime, por mbjellin në mendjen dhe zemrën e një brezi farën e një epoke të re. I tillë ishte At Leonard de Martino, françeskani arbëresh, poeti, misionari dhe edukatori, një nga ata njerëz të heshtur të historisë shqiptare, ndikimi i të cilëve shpesh është më i madh se vetë fama e emrit të tyre.
Sot, më 12 korrik, kujtohet përvjetori i kalimit në amshim të At Leonard de Martinos (1830–1923), i cili u nda nga jeta më 12 korrik 1923 në kuvendin françeskan të Sarnos, pranë Napolit. Ai mbylli një jetë të gjatë kushtuar Zotit, dijes dhe popullit shqiptar, duke lënë pas një trashëgimi të çmuar shpirtërore, arsimore dhe letrare.
I lindur në Greçi të Kampanjës, në zemër të Arbërisë italiane, At Leonardi u rrit në një mjedis ku kujtesa e Shqipërisë së të parëve ruhej si një amanet i shenjtë. Arbëreshët, të shpërndarë në tokën italiane pas shekullit XV, kishin ruajtur gjuhën, zakonet dhe lidhjen shpirtërore me atdheun e origjinës. Në këtë botë kujtese dhe përkatësie lindi edhe thirrja e tij për t’u kthyer te shqiptarët.
Kur mbërriti i ri si misionar françeskan në Shkodër, ai nuk erdhi vetëm si një klerik i huaj, por si një bir i largët i së njëjtës trashëgimi kulturore. Shqipërinë ai e pa jo vetëm si një fushë misioni fetar, por si një tokë që kishte nevojë për dije, arsim dhe vetëdije kulturore.
Për afro katër dekada ai shërbeu mes shqiptarëve, kryesisht në Troshan, në Zadrimë dhe në fshatrat e Lezhës. Veprimtaria e tij nuk u kufizua në altar. Ai ishte njëkohësisht meshtar, mësues, poet, edukator dhe përhapës i kulturës. Ai besonte se një popull nuk mund të ndërtojë të ardhmen pa shkollë, pa gjuhë dhe pa vetëdije për vlerat e veta.
Ishte ndër nismëtarët e hapjes së shkollës së parë italiane në Shqipëri dhe një figurë e rëndësishme në përhapjen e arsimit. Për një periudhë shërbeu edhe pranë Prenk Pashës së Mirditës si sekretar dhe edukator i të birit, Prenk Bibë Dodës, duke u përfshirë në formimin e një brezi që do të luante rol në jetën politike dhe kulturore të vendit.
Por trashëgimia më e madhe e At Leonard de Martinos nuk qëndron vetëm në institucionet që ndihmoi të krijoheshin apo në veprat që shkroi. Ajo që e bën emrin e tij të pavdekshëm është roli që pati në formimin e një prej figurave më të mëdha të kulturës shqiptare: At Gjergj Fishtës.
Në një djalosh të thjeshtë nga Zadrima, Zekë Ndoci, At Leonardi pa një dhunti të veçantë. Ai dalloi tek ai zgjuarsinë, ndjeshmërinë dhe prirjen për dije, duke u bërë udhërrëfyesi i parë i rrugëtimit të tij intelektual dhe shpirtëror. Nën kujdesin e tij, ai djalosh mori formimin fillestar që do ta përgatiste për misionin e madh që do të kishte në jetën kulturore shqiptare.
Ndikimi i At Leonardit nuk ishte thjesht ai i një mësuesi ndaj nxënësit. Ishte ndikimi i një mentori që dinte të ushqente talentin dhe ta drejtonte atë drejt një horizonti më të gjerë. Ai i dha Fishtës dashurinë për dijen, disiplinën e studimit, njohjen e traditës klasike dhe bindjen se fjala e shkruar mund të bëhej shërbim ndaj Zotit dhe atdheut.
Në mjedisin françeskan, nën frymën e edukimit që ai përfaqësonte, Fishta u njoh me letërsinë klasike, me filozofinë, retorikën dhe kulturën evropiane. At Leonardi nuk i mësoi vetëm rregullat e gjuhës apo mjeshtërinë e vargut; ai i përcolli një mënyrë të menduari: se poeti nuk është vetëm krijues i bukurisë, por edhe dëshmitar i kohës së tij, mbrojtës i kujtesës dhe zë i ndërgjegjes së popullit.
Një nga ndikimet më të thella që ai la te Fishta ishte dashuria për gjuhën shqipe. Si arbëresh, At Leonardi e njihte fuqinë e gjuhës si mbajtëse të identitetit kombëtar. Ai e dinte se një popull mund të ruajë shpirtin e vet përmes fjalës. Këtë bindje ia përcolli edhe nxënësit të tij, i cili më vonë do ta kthente gegërishten në një instrument të jashtëzakonshëm poetik dhe do të krijonte monumentin epik të letërsisë shqiptare, “Lahutën e Malcís”.
Në këtë kuptim, At Leonard de Martino nuk ishte vetëm mësuesi i Fishtës. Ai ishte një nga arkitektët e heshtur të formimit të poetit që do të bëhej zëri më i fuqishëm i kombit në letërsi.
At Leonardi vetë ishte poet nga natyra. Fillimisht shkroi në italisht, por më pas, duke përvetësuar me mjeshtëri gegërishten, krijoi edhe në shqip me një hijeshi të rrallë. Filologu At Justin Rrota e përshkruante me admirim:
“Poet prej natyre, shkroi e botoi shumë kangë… si e theu dialektin e vet n’atë të Gegnis, ia muer dorën e shkroi me aq mjeshtri.”
Kjo dëshmi tregon jo vetëm aftësinë e tij artistike, por edhe lidhjen e thellë shpirtërore që krijoi me gjuhën dhe kulturën shqiptare.
Ndër veprat e tij më të njohura janë përmbledhja poetike “L’Arpa di un italo-albanese” (“Harpa e një arbëreshi”), drama “Nata e Këshnellavet”, një nga veprat e hershme teatrore në gjuhën shqipe, si dhe shkrimet kushtuar figurës madhështore të Gjergj Kastriotit Skënderbeut.
Një vend të veçantë në veprimtarinë e tij zë edhe përkushtimi ndaj Zojës së Këshillit të Mirë, Pajtores së Shqiptarëve. At Leonard de Martino nuk ishte themelues i këtij devocioni, por ishte një nga figurat që ndihmuan në përhapjen dhe thellimin e tij përmes poezisë dhe shkrimeve shpirtërore. Ai i kushtoi Zojës së Bekuar vargje të frymëzuara, duke e lidhur këtë figurë me kujtesën historike dhe identitetin shpirtëror të shqiptarëve.
Kjo lidhje kishte edhe një domethënie të veçantë për të si arbëresh. Për komunitetet arbëreshe, Shenjtërorja e Zojës së Këshillit të Mirë në Genazzano ishte një simbol i lidhjes së pandërprerë me Shqipërinë e humbur pas pushtimit osman. Përmes kësaj figure, At Leonardi bashkoi besimin, kujtesën dhe dashurinë për atdheun.
Edhe pse vitet e fundit të jetës i kaloi në Itali, ai nuk u largua kurrë shpirtërisht nga Shqipëria. Zemra e tij mbeti në tokën ku kishte shërbyer, në mesin e njerëzve të cilëve u kishte dhënë dije, besim dhe shpresë.
Sot, kur kujtojmë At Leonard de Martinon, kujtojmë një urë të gjallë mes Arbërisë dhe Shqipërisë, mes fesë dhe kulturës, mes traditës dhe së ardhmes. Kujtojmë një njeri që nuk kërkoi të bëhej protagonist i historisë, por që pati fatin e rrallë të formonte një prej protagonistëve më të mëdhenj të saj.
Sepse ka mësues që lënë pas libra, por ka edhe mësues që lënë pas njerëz që ndryshojnë rrjedhën e historisë. At Leonard de Martino i përkiste kësaj kategorie të rrallë. Ai mbolli një farë në shpirtin e një djaloshi nga Zadrima dhe nga ajo farë u rrit një prej pemëve më madhështore të kulturës shqiptare: At Gjergj Fishta.