Kriza me Iranin s’e ka arritur ende kulmin

Nga Gideon Rachman – Financial Times

Mjegulla e luftës është një ide e njohur. Tani SHBA-ja dhe Irani po i paraqesin botës një koncept të ri, mjegullën e paqes.

Ka një armëpushim në konfliktin mes Amerikës, Izraelit dhe Iranit. Por pothuajse asgjë tjetër nuk është e qartë. Kjo javë nisi me amerikanët që thoshin se bisedimet e reja për paqe do të fillonin së shpejti, ndërsa iranianët e mohuan këtë. A do të zgjasë armëpushimi aktual përtej së mërkurës? A ka ofruar Irani të ndalojë plotësisht pasurimin bërthamor? A do të mbetet e mbyllur Ngushtica e Hormuzit apo do të rihapet?

Varet kë pyet dhe kur e pyet. Të premten, me 17 prill, presidenti Donald Trump njoftoi me entuziazëm se “Irani ka rënë dakord të mos e mbyllë më kurrë Ngushticën e Hormuzit”. Të nesërmen, Irani njoftoi se po e mbyllte.

Duke parë përmes kësaj mjegulle paqeje, ky është vlerësimi im për çka mund të ndodhë më pas. Lajmi i mirë është se si Irani, ashtu edhe SHBA-ja duan një marrëveshje paqeje. Iranianët e dinë sa të brishtë janë nga bombardimet ajrore të mëtejshme. Amerikanët e kuptojnë rrezikun për ekonominë globale nga mbyllja e vazhdueshme e ngushticës.

Lajmi i keq është se të dyja palët nuk i besojnë njëra-tjetrës dhe janë larg në të gjitha çështjet kryesore. Këtu përfshihen pasurimi bërthamor, liria e lundrimit, heqja e sanksioneve, e ardhmja e Libanit dhe Izraelit, programi raketor i Iranit dhe mbështetja e tij për aleatë rajonalë si Hezbollahu.

Në kushte normale, zgjidhja e këtyre çështjeve do të kërkonte muaj, madje vite. Marrëveshja bërthamore me Iranin (e njohur si JCPOA), e nënshkruar në vitin 2015 dhe e prishur nga Trump në vitin 2018, u deshën rreth tre vjet për t’u arritur.

Por ekonomia botërore nuk mund të presë kaq gjatë. Mbyllja e vazhdueshme e Ngushticës së Hormuzit po rrit çmimet e energjisë. Mungesa e karburantit për avionë mund të ndihet brenda pak javësh. Fermerët në mbarë botën janë të shqetësuar për rritjen e çmimit të plehrave kimike, dhe kjo së shpejti do të ndikojë edhe te çmimet e ushqimeve. Bllokada amerikane ndaj Iranit po rrit gjithashtu presionin ekonomik direkt mbi vendin.

Pyetjet kryesore tani janë: a do t’i detyrojë presioni ekonomik të dyja palët të arrijnë një marrëveshje shumë shpejt? Apo vështirësia për të gjetur një kompromis do të çojë në dështimin e bisedimeve dhe përshkallëzim të konfliktit?

Të dyja janë të mundshme, por unë mendoj se përshkallëzimi ka më shumë gjasa. Nëse kjo është e vërtetë, atëherë Lindja e Mesme dhe ekonomia globale ende nuk e kanë parë më të keqen e kësaj krize.

Përshkallëzimi është i mundshëm sepse si SHBA-ja, ashtu edhe Irani duket se besojnë se mund ta detyrojnë tjetrin të dorëzohet i pari. Zëvendëspresidenti amerikan JD Vance u kthye nga bisedimet e dështuara me Iranin në Pakistan me 12 prill me një qëndrim optimist, duke u thënë bashkëpunëtorëve se bllokada amerikane mund ta detyrojë Iranin të tërhiqet brenda pak ditësh.

Por gjatë gjithë këtij konflikti, administrata Trump e ka mbivlerësuar vazhdimisht aftësinë e SHBA-së për ta detyruar Iranin të dorëzohet dhe ka nënvlerësuar qëndrueshmërinë e regjimit iranian. Ky model mund të përsëritet sërish.

SHBA-ja mund të ketë nisur tashmë një cikël të ri përplasjesh duke sekuestruar një anije iraniane. Nëse SHBA-ja përshkallëzon më tej, për shembull duke zbatuar kërcënimin e Trump-it për “të shkatërruar çdo central energjie dhe çdo urë në Iran”, atëherë Irani ka më shumë gjasa të kundërpërgjigjet sesa të dorëzohet. Hakmarrja iraniane mund të përfshijë sulme ndaj rafinerive të naftës dhe platformave në det në Gjirin Persik, ose nxitjen e rebelëve huthi në Jemen për të sulmuar anijet në Detin e Kuq.

Çdo një nga këto veprime do ta përkeqësonte ndjeshëm krizën globale të energjisë. Edhe në gjendjen aktuale, iranianët e dinë se bllokimi i ngushticës do të ketë pasoja gjithnjë e më të rënda për ekonominë botërore.

Javët, dhe ndoshta muajt, në vijim pritet të kenë periudha përshkallëzimi, të ndërthurura me periudha bisedimesh, shpesh duke ndodhur paralelisht, ndërsa Irani dhe SHBA-ja testojnë njëra-tjetrën. Disa çështje do të jenë më të lehta për t’u zgjidhur se të tjerat. Irani ndoshta nuk po pasuron uranium aktualisht, ndaj mund të pranojë një ndalim të përkohshëm në këmbim të njohjes së të drejtës së tij ligjore për pasurim.

Vendosmëria e Teheranit për të vendosur një lloj tarife në Ngushticën e Hormuzit mund të jetë çështja më e vështirë. Por edhe këtu ka ide kreative diplomatike. Po sikur të ardhurat të ndahen mes Iranit dhe Omanit (ose edhe SHBA-së, siç ka sugjeruar Trump) dhe të paraqiten si një fond i përkohshëm për rindërtim pas luftës?

Ka edhe faktorë të tjerë të panjohur që mund ta ndërlikojnë situatën. Sa i madh është presioni ekonomik mbi Iranin dhe sa i përçarë është regjimi? Duket se linjat e ashpra po fitojnë ndikim në Teheran. Nga ana amerikane, nuk është e qartë nëse, përtej retorikës së fortë, Trump e kupton kufizimin e opsioneve ushtarake. Edhe roli i Izraelit mbetet i paparashikueshëm. A mund të shkaktojë qeveria e Netanyahu-t një krizë tjetër nëse nuk i pëlqen drejtimi i negociatave?

Tregjet financiare e mbyllën javën e kaluar në rritje, duke dhënë përshtypjen se kriza ka kaluar kulmin. Por ky vlerësim duket i nxituar dhe i vetëkënaqur./ FT