Kur skena sfidon kujtesën: Shqipëria përballë provës së saj morale

Njoftimi për një koncert të mundshëm nga Kanye West në Shqipëri mund të duket, në sipërfaqe, si një zhvillim i zakonshëm në kalendarin kulturor. Një emër global, një event i madh, një mundësi për promovim turistik dhe ekonomik. Por, nën këtë shtresë të parë entuziazmi, fshihet një pyetje shumë më e thellë dhe shumë më e rëndësishme: çfarë jemi të gatshëm të pranojmë në emër të spektaklit?

Sepse në këtë rast, nuk kemi të bëjmë vetëm me një artist. Kemi të bëjmë me një figurë publike që vitet e fundit ka qenë në qendër të kritikave ndërkombëtare për deklarata të përsëritura që janë konsideruar si antisemite. Nuk janë episode të izoluara, as keqkuptime të momentit. Janë qëndrime të artikuluara në mënyrë të vazhdueshme, që kanë prekur një nga plagët më të ndjeshme të historisë njerëzore dhe që kanë nxitur reagime të forta nga komunitete, institucione dhe opinioni publik global.

Në këtë kontekst, Shqipëria nuk mund të sillet si një vend pa kujtesë. Historia e saj nuk është neutrale. Përkundrazi, ajo është një nga shembujt më domethënës të humanizmit në Europë. Gjatë Holokausti, kur miliona hebrenj u përndoqën dhe u shfarosën, Shqipëria bëri të kundërtën e asaj që bëri pjesa më e madhe e kontinentit: hapi dyert, fshehu, mbrojti dhe shpëtoi jetë. Ky fakt nuk është thjesht një burim krenarie historike; është një përgjegjësi morale që vazhdon edhe sot.

Pikërisht për këtë arsye, çdo vendim që prek marrëdhënien tonë me këtë trashëgimi duhet të peshohet me kujdes. Sepse një koncert nuk është thjesht muzikë. Është një platformë. Është një legitimim publik. Është një sinjal për atë që një shoqëri është e gatshme të tolerojë — apo edhe të normalizojë.

Në një botë ku kufijtë mes artit dhe ndikimit publik janë bërë gjithnjë e më të paqartë, nuk mund të pretendojmë se një figurë si Kanye West vjen “vetëm si artist”. Fjalët e tij, deklaratat e tij, ndikimi i tij janë pjesë e pandashme e pranisë së tij publike. Dhe kur këto fjalë kanë qenë të mbushura me paragjykim ndaj një komuniteti të tërë, atëherë pyetja nuk është më nëse muzika e tij pëlqehet apo jo. Pyetja është nëse jemi të gatshëm të mbyllim sytë përballë kësaj në emër të argëtimit.

Sigurisht, do të ketë zëra që do të thonë se arti duhet të ndahet nga artisti. Se publiku është mjaftueshëm i pjekur për të bërë dallimin. Se një koncert nuk përbën miratim të qëndrimeve personale. Këto argumente nuk janë të reja dhe, në shumë raste, kanë vendin e tyre. Por ato bëhen të pamjaftueshme kur përballen me raste ku ndikimi publik i artistit ka kaluar kufirin e debatit dhe ka hyrë në territorin e gjuhës së urrejtjes.

Sepse historia na ka mësuar diçka të thjeshtë, por thelbësore: normalizimi i urrejtjes nuk ndodh menjëherë. Ai fillon me relativizim. Me justifikime. Me fraza si “nuk është kaq serioze” apo “është vetëm art”. Dhe pikërisht këtu qëndron rreziku.

Shqipëria ka një kapital moral të rrallë në këtë drejtim. Është një vend që nuk u bë bashkëpunëtor i së keqes në momentin më të errët të historisë moderne. Por ky kapital nuk është i përjetshëm. Ai kërkon mirëmbajtje. Kërkon vendime të ndërgjegjshme. Kërkon që, edhe sot, të dimë të themi “jo” kur përballemi me situata që bien ndesh me vlerat tona themelore.

Ky nuk është një thirrje për izolim kulturor. Nuk është një refuzim i artit ndërkombëtar. Shqipëria duhet të jetë e hapur, dinamike dhe pjesë e rrjedhave globale. Por hapja nuk duhet të vijë me çmimin e relativizimit të parimeve. Një shoqëri e fortë nuk është ajo që pranon gjithçka pa filtër, por ajo që di të vendosë kufij kur këto parime rrezikohen.

Institucionet publike, organizatorët e eventeve dhe vetë publiku kanë një rol të rëndësishëm në këtë proces. Nuk mjafton të thuhet se “kjo është çështje tregu” apo “publiku vendos”. Sepse disa vendime shkojnë përtej tregut. Ato prekin identitetin, kujtesën dhe mesazhin që një vend i jep vetes dhe botës.

Në fund të fundit, kjo çështje nuk ka të bëjë vetëm me një emër të madh të muzikës globale. Ka të bëjë me mënyrën se si Shqipëria e sheh veten në shekullin XXI. A është ajo një vend që ruan dhe mbron vlerat e saj historike? Apo një vend që është i gatshëm t’i zbehtë ato për disa orë spektakël?

Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje nuk do të jepet me fjalë, por me veprime.

Dhe ndonjëherë, akti më i fortë nuk është të organizosh një koncert — por të zgjedhësh të mos e bësh atë.