Mirdita përballë Jazekxhinjve dhe Pallnikajve

Mirdita përballë Jazekxhinjve dhe Pallnikajve

Javët e fundit, disa mender akademikë – mekanikë, apo gjysëm-torollakë, anadollakë e rrenacakë, të shitur ose të çmendur – Jazekxhinj e Pallnikaj – janë duke u lodhur bukur fort t’u llomotitë nëpër media sociale, portale e televizione, duke u munduar të bëjnë pis historinë e Mirditës.

Jazekxhinjtë thonë: “Mirditasit janë muslimanë aziatikë, të ardhur në këto treva pas vdekjes së Skënderbeut e të kthyer në katolikë aty nga vitet 1500 e më pas.”

Pallnikajt thonë: “Mirditasit janë popullsi me origjinë nga fiset serbe, të shqiptarizuar e të kthyer në katolikë pas viteve 1700.”

Zot, na ruaj prej këtyre sherr-budallenjve apo shërbëtorëve të pështirë!

Unë, për të mos humbur shumë kohë me ta, veç bëra disa kërkime dhe po rendis këtu më poshtë, si përgjigje ndaj tyre, këto fakte shkencore, nxjerrë nga studime të akademikëve të mirënjohur nga universitete me emër në botë.

Nuk i kam shkruar unë. Janë të dhëna shkencore akademike, të nxjerra nga arkivat e shumë universiteteve dhe akademive:

Mirdita dhe luginat e saj rrethuese janë populluar që në lashtësi. Kërkimet shkencore dhe arkeologjike vërtetojnë një histori të pasur që nga Epoka e Gurit e deri te fshatrat e lashta ilire.

Faktet shkencore dhe akademike rreth banorëve të lashtë

Dëshmitë shkencore dhe arkeologjike tregojnë se banorët e lashtë që jetonin në rajonin e Mirditës ishin Pirustët, një fis i fuqishëm dhe gjysmë-autonom ilir, i njohur për metalurgjinë e përparuar dhe shpirtin e tyre luftarak.

Faktet kryesore akademike dhe arkeologjike rreth kësaj popullate përfshijnë:

1. Fisi i Pirustëve dhe kultura e lashtë e minierave

Gjeografët dhe historianët e vendosin territorin e pirustëve të lashtë brenda Mirditës etnologjike dhe rajonit të Matit të Mesëm.

• Fakti: Banorët e lashtë shfrytëzuan vendburimet e pasura minerale të maleve për të zotëruar përpunimin e bakrit, ari dhe argjendit. Për shkak të përvojës së tyre unike në miniera, Perandoria Romake i përdori ata si minatorë të specializuar në pjesë të tjera të Evropës (si në Daci/Rumani) pasi pushtoi rajonin.
• Burimi Akademik/Antik: Historianët klasike romakë dhe grekë, si Livi, Straboni dhe Veleius Paterculus, dokumentojnë Pirustët. Në veprën e tij Res Gestae, Perandori Romak August përmend shprehimisht nënshtrimin e fiseve Pantalei dhe Pirustë.

2. Lidhja me “Kulturën e Matit” të Epokës së Hekurit

Gërmimet arkeologjike e lidhin popullsinë e lashtë të Mirditës drejtpërdrejt me Kulturën e Tumave të Matit (kulturë ilire e Epokës së Hekurit).

• Fakti: Në vitin 2022, zbulime arkeologjike të rastësishme pranë fshatit Kthellë në Mirditë nxorën në dritë fragmente qeramike antike, bronzi dhe mbetje skeletore Instituti Kombëtar i Trashëgimisë Kulturore i Shqipërisë gjeti një enë qeramike me dy doreza që daton në Epokën e Hekurit, duke konfirmuar se banorët e lashtë praktikonin traditat e varrimit me tuma të ilirëve të veriut.
• Burimi: Raportet e publikuara nga Instituti Kombëtar i Trashëgimisë Kulturore dhe Ministria e Kulturës mbi gërmimet e shpëtimit në Kthellë.

3. Arti Shkëmbor Parahistorik dhe Vendbanimet e Shpellave

Aktiviteti njerëzor në zonën e Mirditës shtrihet edhe më tej në parahistori.

• Fakti: Arkeologët kanë hartëzuar vendbanime të lashta shpella dhe art brenda Mirditës, veçanërisht Piktogramet e Rubikut dhe zbulimet në fshatin Xhuxhë. Këto vende përmbajnë vizatime rituale dhe vegla që përfshijnë Epokën e Gurit dhe Epokën e Bakrit, duke treguar një linjë të pandërprerë të zhvillimit njerëzor që evoluoi në kulturën iliro-piruste.
• Burimi: Studime kërkimore nga Instituti i Arkeologjisë i Shqipërisë që dokumentojnë shpërndarjen e artit shkëmbor parahistorik në Shqipërinë e Veriut.

4. Vazhdimësia në Kulturën e Hershme Mesjetare Arbërore (Komani-Krujë)

Linja e lashtë ilire nuk u zhduk me rënien e Romës; ajo kaloi drejtpërdrejt te shqiptarët e mesjetës.

• Fakti: Mirdita dhe rajoni fqinj i Matit kanë varreza të shumta të mesjetës së hershme që i përkasin Kulturës së Koman-Krujës (shekujt VI–IX pas Krishtit). Konsensusi akademik tregon se kjo popullsi vendase dhe e kristianizuar përfaqëson lidhjen midis ilirëve të romanizuar dhe Arbërve të hershëm.
• Burimi: Historiani gjerman Georg Stadtmüller (Forschungen zur albanischen Frühgeschichte), së bashku me gërmimet e gjera të shekullit të 20-të nga arkeologët shqiptarë si Frano Prendi dhe Muzafer Korkuti.

Prej cilës periudhë para Krishtit u popullua ky rajon?

Rajoni i gjerë i Mirditës dhe Matit ka qenë i populluar vazhdimisht që nga Epoka e Paleolitit (Epoka e Vjetër e Gurit), me dëshmitë më të hershme të aktivitetit njerëzor që datojnë mbi 43,000 vjet para Krishtit (më shumë se 45,000 vjet më parë).

Gërmimet arkeologjike ndjekin këtë kronologji të vendbanimeve njerëzore:

1. Epoka e Paleolitit (Mbi 43,000 p.K. – 10,000 p.K.)

Gjurmët më të vjetra të pranisë njerëzore në këtë pellg gjeografik gjenden në rrjetet e shpellave parahistorike të rretheve Mat dhe Mirditë.

• Dëshmitë: Ekspeditat e përbashkëta gjermano-shqiptare zbuluan vegla guri dhe shtresa qymyri në Shpellan e Blazit (rrethi i Matit) dhe në Shpellan e Këputës.
• Kronologjia: Shtresat e paprekura të tokës datojnë banesat më të hershme njerëzore nomade në Paleolitin e Mesëm (mbi 45,000 vjet më parë / 43,000 p.K.) dhe Paleolitin e Sipërm të Hershëm (30,000 deri në 40,000 vjet më parë).

2. Epoka e Vonë e Gurit dhe Epoka e Eneolitit (4500 p.K. – 2500 p.K.)

Kur njerëzit kaluan nga gjuetia nomade në stile jetese gjysmë të ngulitura, sistemet e shpellave brenda Mirditës u kthyen në qendra shumë aktive.

• Dëshmitë: Zbulime të rëndësishme parahistorike janë bërë brenda Shpellave të Mërkurthit dhe Valit në Mirditë.
• Kronologjia: Këto site ofrojnë artefakte që datojnë rreth viteve 4500–2500 para Krishtit. Gërmimet nxorën në dritë vegla të hershme guri, shenja në mure dhe qeramikë primitive që tregojnë kalimin drejt bujqësisë dhe zbutjes së kafshëve.

3. Epoka e Bronzit dhe e Hekurit (2000 p.K. – 500 p.K.)

Gjatë kësaj periudhe, popullsia doli nga shpellat dhe krijoi territore të përhershme fisnore.

• Dëshmitë: Varreza të mëdha me tuma (tumuli) janë gërmuar në fshatrat e Mirditës si Perlat, Kaçinar dhe Tarazh.
• Kronologjia: Duke filluar rreth vitit 2000 para Krishtit, këto vendbanime zhvilluan aftësi të përparuara të përpunimit të metaleve. Ata krijuan armë bronzi, sëpata, mburoja dhe bizhuteri, duke shënuar lindjen e drejtpërdrejtë të identitetit kulturor ilir në këto male.
  

  ---

Përgatiti: NDREK GJINI

Burimet Akademike

1. Richter, J. et al. — “The Early Prehistory of Albania: First Results of the German-Albanian Palaeolithic Programme (GAP)”
   Studim i projektit të përbashkët shqiptaro-gjerman për Paleolitin. Përfshin shpellën e Blazit në Mat dhe e daton shtresën Epigravettiane rreth 18,820 vite kalendarike para Krishtit
   WEB – academia
2. University of Cologne, CRC 806 — “Blazi Cave”
   Burim institucional i Universitetit të Këlnit për shpellën e Blazit. Dokumenton dëshmi nga Paleoliti i Mesëm, Aurignaciani, Epigravettiani, Neoliti dhe Epoka e Bronzit. Përmenden edhe datime radiokarbonike rreth 30,000–40,000 vite kalendarike para Krishtit
   WEB – uni-koeln
3. Nolde, N. — “Blazi Cave, Albanien: Ein Beispiel für Steinbocknutzung im östlichen Adriaraum während des Epigravettien”
   Në: Beiträge zur Archäozoologie und Prähistorischen Anthropologie, nr. 10, 2018, f. 45–62.
   Studimi analizon mbetjet faunale, veçanërisht dhinë e egër, dhe strategjitë e gjuetisë në Blazi rreth 18,000–17,000 vite kalendarike para Krishtit
   WEB – academia
4. “Neziri Cave (Mati District, Albania): First Results of Archaeological Research by the German-Albanian Palaeolithic Programme”
   Raport akademik mbi shpellën e Nezirit në Mat. Dokumenton një sekuencë të gjatë kulturore, me dëshmi nga Paleoliti, Mezoliti, Neoliti, Epoka e Bronzit dhe Epoka e Hekurit.
   WEB – academia
5. Gjipali, I. dhe Richter, J. — studimet e projektit “German-Albanian Palaeolithic Programme”
   Këto kërkime përfaqësojnë bashkëpunimin e Institutit Shqiptar të Arkeologjisë me Universitetin e Këlnit, Universitetin e Ferrarës dhe Universitetin e Southamptonit. Janë të dobishme për metodologjinë, datimin dhe kontekstin e Paleolitit në Shqipërinë e Veriut.
   WEB – phil-fak.uni-koeln
6. Kurti, Dilaver — “Gjurmë të kulturës së hershme shqiptare në Mat”
   Iliria, nr. 1, 1971.
   Artikulli dokumenton kala, vendbanime dhe varre të antikitetit të vonë dhe të mesjetës së hershme në Mat, duke përfshirë Bruçin, Shkopetin, Petralbën, Gërujën, Rripën, Arbën, Suçin dhe Macukullin. Ai përmend edhe një varr të zbuluar brenda një tume ilire në Klos.
   WEB – persee
7. Islami, S.; Ceka, H.; Prendi, F.; Anamali, S. — “Zbulime të kulturës ilire në luginën e Matit”
   Buletini për Shkencat Shoqërore, 1955, nr. 1, f. 110–138.
   Burim themelor për kulturën ilire në luginën e Matit, tumat, varret dhe materialin arkeologjik të Epokës së Bronzit dhe të Hekurit. Referenca bibliografike identifikohet në punimin e D. Kurtit.
   WEB – persee
8. Filiposki, Toni — “The Komani-Krue Settlements and Some Aspects of Their Existence in the Ohrid-Struga Valley, VII–VIII Century”
   Fakulteti i Filozofisë, Universiteti “Shën Kirili dhe Metodi”, Shkup.
   Studimi trajton kulturën Komani-Krujë në shekujt VII–VIII dhe shtrirjen e saj në Shqipërinë qendrore e veriore, si dhe debatet mbi origjinën dhe karakterin e saj kulturor.
   ukim+1
9. “The Komani-Krue Culture: Another View”
   BAR International Series 717, vëll. I, 1998.
   Ky botim trajton kulturën Komani-Krujë në hapësirën e Ballkanit Perëndimor, përfshirë Shqipërinë, Malin e Zi, Dalmacinë, Epirin dhe zonat përreth. Mund të përdoret për pjesën mbi vazhdimësinë kulturore të antikitetit të vonë dhe mesjetës së hershme.
   WEB – academia
10. Lim, Swii Yii — “Mining under Empire: Exploiting the Metal Resources of Roman Dacia”
    Tezë doktorale, University of Oxford, 2025.
    Edhe pse fokusohet te Dacia romake, është e vlefshme për diskutimin e administrimit romak të minierave dhe të lëvizjes së specialistëve minerarë në provincë. Për Pirustët, shih edhe dëshminë e Princeton Encyclopedia of Classical Sites për vendosjen e kolonëve Pirustae në qendrën minerare Alburnus Maior/Roșia Montană.